ИНТЕРВЈУ: Проф. Невен Дуиќ: Западен Балкан ги има ресурсите, но главното ограничување е политиката

м-р Виктор Андонов,
Експерт за енергетска политика

Според рангирањето на Стенфорд/Елсевиер (Stanford/Elsevier Top 2% Scientists), професорот Дуиќ се наоѓа меѓу најцитираните научници во светот во својата област, што дополнително ја потврдува неговата глобална научна и професионална релевантност.

Во ова интервју разговараме за тоа дали Западен Балкан може реално да постигне успешна енергетска транзиција, за идната улога на електрификацијата, складирањето енергија и електромобилноста, како и за тоа дали инвестициите во инфраструктура за природен гас сè уште имаат стратешка и економска смисла во ерата на забрзана декарбонизација.

Професоре Дуиќ, дали сметате дека Западен Балкан реално може да спроведе успешна енергетска транзиција во следните две децении, имајќи ја предвид зависноста на регионот од јагленот, застарената енергетска инфраструктура и ограничениот инвестициски капацитет?

Постојат и позитивни и негативни фактори кои ја обликуваат енергетската транзиција во Западен Балкан.

Од позитивна страна, регионот располага со значајни обновливи ресурси. Соларниот потенцијал е силен во сите земји, додека Босна и Херцеговина, Црна Гора и Албанија имаат и значителен ветерен потенцијал. Во исто време, ресурсите на јаглен стануваат сè поограничени, бидејќи постојните рудници се ближат до исцрпување, а развојот на нови е малку веројатен поради влошените пазарни услови и растечките еколошки притисоци.

Обновливите извори денес се ценовно конкурентни, а низ регионот постои силна проектна база. Пристапот до финансирање постепено се подобрува, поддржан од намалувањето на капиталните трошоци и постепено подобрување на инвестициската клима. На краток и среден рок, преостанатите термоелектрани на јаглен можат да имаат улога како балансна поддршка за варијабилните обновливи извори, додека гасот постепено може да ја преземе оваа функција.

Сепак, главното ограничување е политичко. Владите и државните енергетски компании активно ја забавуваат транзицијата, често поради постојните интересни структури и начинот на кој политичките системи се финансираат во Западен Балкан. Паралелно, регионот претставува и простор за геополитичка конкуренција: Русија се обидува да го зачува своето влијание преку инвестиции во нафта и гас и преку одложување на транзицијата, додека западните актери настојуваат да ја забрзаат преку промоција на обновливи извори и алтернативни правци за снабдување.

Застарената енергетска инфраструктура, парадоксално, може и да помогне во транзицијата, бидејќи има релативно мал број средства со високи „неповратни трошоци“. Постојните мрежи можат да апсорбираат значително зголемување на обновливите капацитети на краток рок, иако проширувањето и модернизацијата на мрежата наскоро ќе станат неопходни и треба навремено да се планираат.

Заклучно, темпото на транзицијата во голема мера ќе зависи од политичките одлуки. Таа може да се реализира релативно брзо, со подобрување на енергетската сигурност и намалување на трошоците на долг рок. Но, доколку се одложува, домашните системи ризикуваат да бидат потиснати од сè поголем увоз на поевтина обновлива електрична енергија од земји кои побрзо напредуваат.

Колку електрификацијата ќе биде важна за идниот енергетски систем, особено во транспортот, греењето и индустријата, и дали регионот е подготвен за таква трансформација?

Електрификацијата е процес воден од технологијата; штом започне некаде во светот, нејзините ефекти неизбежно се прелеваат и во другите земји. Денешните пазари се глобални или континентални. Затоа, ако Европската Унија одлучи да го електрифицира транспортот а тоа веќе го прави, во Западен Балкан ќе има сè помалку или воопшто нема да има нови возила со мотори со внатрешно согорување, а со текот на времето и повеќето половни возила ќе бидат електрични.

Интересно е што некои земји во развој без сопствена автомобилска индустрија или производство на нафта преминуваат кон електрични возила побрзо од Европа, како Етиопија, Непал, Тајланд, Индонезија и Уругвај. Логиката е едноставна: ако нема домашна индустрија што треба да се заштити, поповолно е да се увезуваат евтини електрични возила кои не зависат од увозна нафта. Со рано дејствување, овие земји дури можат да развијат и сопствено локално производство.

Западен Балкан ќе се движи побавно поради воспоставените мрежи на дилери на нови и половни возила, како и влијателните компании за продажба на горива често под руска сопственост или влијание кои вршат притисок врз владите против електрификацијата на транспортот. Сепак, два фактори ќе ја туркаат оваа транзиција: прво, увозот на половни возила од ЕУ кои сè повеќе ќе бидат електрични, и второ, туризмот, бидејќи голем број посетители ќе пристигнуваат со електрични автомобили.

Од друга страна, бидејќи регионот нема значајно производство на нафта ниту автомобилска индустрија, рационално би било да ја искористи можноста и рано да се електрифицира преку отворање кон евтин увоз на електрични возила.

Електрификацијата на греењето во голема мера зависи од ценовните односи меѓу конкурентните технологии, кои често се политички определени. Нордиските земји одамна ги електрифицираа своите системи за греење преку централно греење („power-to-heat“) или топлотни пумпи. Централна Европа, пак, останува силно зависна од гасот поради влијанието на гасните лоби групи, а електричната енергија често е повеќе од трипати поскапа од гасот, што ја прави електрификацијата економски неисплатлива.

Сепак, преминот кон LNG го зголемува ценовниот ризик кај гасот, што на долг рок веројатно ќе ја поттикне електрификацијата. Дополнително, енергетската санација на објектите ја подобрува исплатливоста на топлотните пумпи, особено бидејќи потребата за ладење често е поголема од потребата за греење.

Западен Балкан голем дел од греењето го електрифицираше уште одамна преку термоакумулациски печки, кои ја поддржуваа ноќната потрошувачка на јагленските електрани. Ноќните тарифи и денес се релативно ниски и сè уште ги фаворизираат овие системи, иако често се под актуелните пазарни цени на електричната енергија. Ќе бидат потребни значителни инвестиции во обновливи извори пред цените на берзите да се намалат и струјата за домаќинствата да стане евтина и без субвенции.

Старите двотарифни системи функционираа добро за системи базирани на јаглен, но системите базирани на обновливи извори бараат паметни мрежи и динамично тарифирање, за што ќе биде потребно време во Западен Балкан. Климатските услови исто така играат важна улога: во земји со поблаги зими, како Македонија, Црна Гора, Албанија и Босна и Херцеговина, воздушните топлотни пумпи веќе претставуваат соодветно решение. Воведување гасно греење во период кога ЕУ се обидува да го напушти би било сериозна политичка грешка.

Електрификацијата на индустријата е сè уште во рана фаза. Се тестираат нови технологии кои користат електрична енергија за високи температури и индустриски процеси, а нивната примена постепено ќе расте. На долг рок, најголем дел од индустријата веројатно ќе стане електрифициран, иако водородот може да има преодна улога како декарбонизирано гориво.

Електромобилноста во регионот се развива многу побавно отколку во Европската Унија. Дали постои ризик Западен Балкан технолошки и инфраструктурно да заостане, и кои се клучните предуслови за побрз развој на електричниот транспорт?

Шест фактори ќе го определат темпото на развој на електромобилноста. Првиот е брзината со која Европската Унија ќе ги укине возилата на бензин и дизел, што во моментов е планирано за 2035 година. Вториот е ефектот на “прелевање“ од приливот на половни возила од ЕУ кон Западен Балкан, кој наскоро ќе стане значителен. Третиот фактор е влијанието на евтините кинески електрични возила, кои, доколку им биде дозволен пристап на пазарот, би можеле брзо да го трансформираат регионот.

Четвртиот фактор е особено важен за туристичките земји, а до одреден степен и за транзитните држави: инфраструктурата ќе мора да се развива за да може да ги опслужи возилата од ЕУ кои доаѓаат или поминуваат низ регионот, што дополнително ќе ја поттикне локалната продажба на електрични возила. Петтиот фактор се цените на горивата на бензинските пумпи; тие остануваат високи сè додека Ормускиот теснец е затворен, а дури и ако повторно се отвори, цените веројатно ќе останат нестабилни поради променливата геополитичка состојба. Шестиот фактор се кровните фотоволтаични системи, кои за сопствениците на домови го прават возењето на електрична енергија многу евтино.

Врз основа на моето лично искуство со возење електрично возило низ Западен Балкан, не сум се соочил со проблеми поврзани со инфраструктурата. Секогаш има достапен полнач некаде — ако не на јавна станица, тогаш во хотел. Со текот на времето може да се појават тесни грла, но токму тие ќе поттикнат нови инвестиции.

Во контекст на забрзаната декарбонизација, дали инвестициите во нова гасна инфраструктура сè уште имаат економска и стратешка логика, или постои растечки ризик тие инвестиции во иднина да станат „изгубени средства“?

Ова е сложено прашање. Кога варијабилните обновливи извори ќе достигнат високи нивоа на застапеност, гасните турбини или мотори ќе бидат многу посоодветни за нивно балансирање отколку јагленот. Сепак, оваа улога може да ја имаат и реверзибилните хидроелектрани, чиј потенцијал е значителен во Западен Балкан, но често се користат на начин што индиректно го субвенционира јагленот.

Дополнително, мора да постои резервен капацитет за периоди кога обновливите извори подолг временски период не се достапни, како за време на таканаречената „Dunkelflaute“ ситуации кога во зимски услови има облачно време и многу слаб или никаков ветер. Најевтини резервни решенија во такви случаи се гасните турбини или мотори, а гасот релативно лесно може да се декарбонизира преку биогас или биометан, кои претставуваат неизбежни нуспроизводи од третманот на отпад. Данска, на пример, веќе замени околу 40% од својот гас со биометан, односно преработен биогас.

Таквите гасни мрежи можат да служат и како резервна опција за различни индустриски намени, вклучително и хемиска индустрија и производство на горива. Гасот може дополнително да помогне за побрзо исфрлање на јагленот од употреба во Западен Балкан, што е итно бидејќи регионот повеќе нема економски исплатливи резерви на јаглен на постојните локации, а отворањето нови рудници и електрани би создало долгорочна зависност од фосилни горива.

Затоа, иако Западен Балкан теоретски би можел да функционира и без нова гасна инфраструктура доколку владите спроведат исклучително брза транзиција кон обновливи извори и целосна електрификација, такво сценарио е малку веројатно. Во пракса, гасот може да има улога на транзициско гориво, овозможувајќи транзиција која, иако постепена, би била побрза од сегашното темпо.

Колку складирањето на енергија, вклучително и батериските системи и реверзибилните хидроелектрани, ќе биде критично за одржување на стабилноста на идниот електроенергетски систем на Балканот?

Батериите веќе имаат клучна улога за брзо балансирање во електроенергетски системи со значителна застапеност на ветерни и соларни електрани. Постепено, тие овозможуваат и префрлање на соларната енергија од дневните кон вечерните часови, како што веќе се случува во Калифорнија. Во јужните земји, комбинацијата од соларна енергија и батериски системи ќе стане доминантен модел.

Сепак, колку повеќе се движиме кон север, толку е поголема сезонската варијација на сончевото зрачење, што ја зголемува потребата од ветерна енергија за покривање на зимската побарувачка. Во такви системи ќе биде потребно значително поголемо складирање на енергија во секторите за греење и транспорт, вклучително и топлински акумулатори во домовите и зградите, термални системи за складирање во централното греење и индустријата, како и батерии во електричните возила.

Иако потенцијалот за реверзибилни хидроелектрани (PHS) во Западен Балкан е значителен, нивната економска исплатливост претставува предизвик. На пример, PHS системи со времетраење на складирање од 4 или дури 10 часа не можат ценовно да конкурираат со батериите. Сепак, реверзибилните хидроелектрани со подолго времетраење на складирање сè уште може да имаат значајна улога на пазарот, бидејќи батериите се соочуваат со тешкотии во постигнување економска исплатливост кај многу долги периоди на складирање.

Регионот во последните години бележи брз раст на соларната енергија. Дали постои ризик од пребрза и некоординирана интеграција без доволни инвестиции во мрежата, флексибилноста и балансните капацитети?

Заситување на соларната енергија секогаш ќе се појави на одредено ниво на застапеност. Тој праг зависи од степенот на меѓусебна поврзаност на мрежите, нивото на електрификација и достапноста на системи за складирање, но генерално започнува кога соларната енергија достигнува околу 10% од годишното производство.

Брзината на експанзијата сама по себе не е проблем, бидејќи штом се достигне оваа точка на заситување, таа автоматски ќе поттикне инвестиции во мерки за ублажување на ограничувањата, како што се нови интерконективни врски, управување со побарувачката (demand response) и системи за складирање на енергија.

Колку значајно вештачката интелигенција, дигитализацијата и паметното управување со побарувачката ќе го трансформираат функционирањето на идните енергетски системи?

Паметното управување со побарувачката овозможува интеграција на поголем удел на варијабилни обновливи извори, а истовремено ја прави потрошувачката на електрична енергија поевтина кога таа се користи во периоди со ниски цени. За тоа се потребни паметно броило и некаква форма на складирање како електрично возило, топлински акумулатор или батерија што им овозможуваат на потрошувачите да купуваат електрична енергија кога е евтина и да ја користат кога им е потребна.

Индустрискиот потенцијал е уште поголем. Сепак, за целосно искористување на овој потенцијал, неопходно е воведување динамични тарифи според времето на користење, што значи дека малопродажната цена на електричната енергија е директно поврзана со големопродажната цена на пазарот.

Како функционира тоа во пракса? Потрошувачот има динамична тарифа, електрично возило и паметна апликација која одредува кога возилото треба да се полни врз основа на цените на day-ahead пазарот, кои се познати однапред и се еднакви или пропорционални со енергетската компонента во тарифата за електрична енергија. Апликацијата потоа го оптимизира полнењето според потребите на корисникот, кои може да бидат препознаени преку навиките на користење или рачно зададени.

На овој начин, потрошувачите можат да заштедат средства користејќи апликација која речиси сигурно ќе биде и развиена со помош на вештачка интелигенција и управувана од неа. Доколку ова се комбинира со фотоволтаични панели, по отплатата на почетната инвестиција, практично би можело да се вози и да се грее без дополнителни трошоци за енергија.

Каква е вашата визија за балканскиот енергетски систем до 2040 година, и дали регионот може да стане успешен пример за транзиција кон доминантно обновливи извори на енергија?

Јагленот во голема мера ќе биде исфрлен од употреба. Најголем дел од електричната енергија ќе се увезува, сè повеќе во форма на евтина обновлива енергија, бидејќи увозната зелена електрична енергија постепено ќе го преплавува балканскиот енергетски систем. Во исто време, ќе постои и значително домашно производство од ветерни и соларни електрани, во зависност од тоа колку владите ќе имаат долгорочна визија.

Хидроенергијата ќе остане „златото“ на регионот, но повеќе нема да се користи за субвенционирање на јагленот; наместо тоа, ќе има многу поважна улога во балансирањето на обновливите извори и увозот на електрична енергија.

Ќе има одредено зголемување на користењето на гас во Западен Балкан, но тој нема да биде главен извор за производство на електрична енергија. Електричното греење ќе стане стандард, освен во руралните области каде биомасата ќе продолжи да има одредена улога, а уделот на електрични возила брзо ќе расте. Ќе започне и електрификацијата на индустријата.

Балканот ќе задоцни во транзицијата, што ќе ја направи поевтина од аспект на инвестиции, но вкупните трошоци за енергија ќе останат повисоки поради подолгото користење на фосилните горива.

Ако Никола Тесла беше жив денес и го набљудуваше современиот енергетски систем, што мислите дека најмногу би го фасцинирало, а што најмногу би го загрижило?

Тој дефинитивно би возел Tesla автомобил. Но, веројатно би бил изненаден кога би увидел дека Томас Едисон во одредени аспекти бил во право дека преносот со еднонасочна струја (DC) всушност е поефикасен, и дека токму тој самиот помогнал светот да се „заклучи“ во систем базиран на наизменична струја (AC), кој денес е скап за замена, додека голем дел од современиот енергетски систем постепено повторно се движи кон DC технологиите.

Од друга страна, сигурно би бил горд на фактот што неговата визија за масовна електрификација на општеството денес е реалност.