Богов: Кој и да е на власт, мора да продолжи со привлекување странски инвестиции
Објавено на од во ДЕЛОВНА 2016
IMG_4401
Гувернерот на Народната банка, Димитар Богов, во ова интервју за Капитал вели дека како и во 2015 година, и во 2016 година главни носители на растот се очекува да бидат инвестициите, приватната потрошувачка и извозот. Силен ефект врз растот и натаму се очекува од извозната активност на постојните и новите капацитети со странски капитал.

 

Народната банка ги објави своите проценки за следната година според кои економијата ќе порасне 3,5%. Што ќе ја поттикне економската активност следната година, а кои од ризиците најмногу Ве загрижуваат? Каква деловна 2016 година очекувате?

Нашите октомвриски проекции упатуваат на проценет раст на македонската економија за 2015 година од 3,2% и потоа очекуван раст од 3,5% во 2016 година. Исто како и во 2015 година, и во 2016 година главни носители на растот се очекува да бидат инвестициите, приватната потрошувачка и извозот. Имено, во 2016 година се очекува да продолжи реализацијата на крупните инфраструктурни проекти на јавниот сектор, што заедно со приливот на нови странски инвестиции во слободните економски зони и домашните инвестиции ќе придонесе за натамошен пораст на инвестициската активност. Силен ефект врз растот и натаму се очекува од извозната активност на постојните и новите капацитети со странски капитал, во услови на закрепнување на странската побарувачка. При ваков амбиент се очекува продолжување на поволните преносни ефекти врз приватната потрошувачка, преку пораст на вработеноста и расположливиот доход.

Проекциите вообичаено се придружени со ризици. Во однос на очекуваните макроекономски движења во 2016 година, ризиците се главно поврзани со неизвесното надворешно окружување, особено во однос на заздравувањето на евро-зоната и движењата на светските цени на основните производи. Дополнително, треба да се наведе и понеизвесното домашно окружување, иако домашната економија во 2015 година се покажа како доста витална во однос на домашните политички случувања, но факт е дека политичката неизвесност може да влијае на очекувањата на пазарните субјекти.  Во секој случај, 2016 година очекувам да биде уште една година на пост-кризно закрепнување на глобалната економија, придружена со изразени геополитички ризици со ефект врз глобалните економски текови, во која верувам дека повторно ќе дојдат до израз ефектите од структурните промени во македонската економија во насока на умерено забрзување на растот и макроекономските политики насочени кон одржување на макроекономската стабилност.

Колку политичките превирања меѓу власта и опозицијата и најавените предвремени парламентарни избори следната година ќе се одразат врз економијата?

Годинава што измина покажа дека македонската економија има здрави фундаменти и може да оствари солиден раст, дури и при така силни негативни шокови како домашната политичка неизвесност и грчката должничка криза. Но, исто така и дека има потенцијал за посилен раст за чие остварување е неопходен постабилен политички амбиент. Во нашите проекции за идната година земен е предвид тој ризик.

Најпретпазливи кога е во прашање политичката криза се странските инвеститори. Годинава салдото е за четвртина помало од лани, а дел од нив повторно изнесоа над 150 милиони евра надвор од земјата како дивиденди. Какви се Вашите проценки за приливот на странски инвестиции? Што би требало да се подобри во бизнис климата за да дојдат што повеќе инвеститори?

Странските инвестиции не смеат да се гледаат само како краткорочен девизен прилив. Многу поважни се нивните долгорочни ефекти врз растот на македонската економија. Што е подобро, да имаме прилив од 300 милиони евра од приватизација на некој монопол или три инвестиции од по 30 милиони евра во компании како Дрекселмаер, Маркарт, Ван Хул и слични на нив? Јас сум дефинитивно за вториот случај. Тоа се компании кои отвораат работни места, носат знаење, создаваат обучена работна сила со висока работна етика, технички квалификации кои ги изгубивме во деведесетите години и високи девизни приливи од извоз во наредните години.
Таквите компании имаат позитивно влијание и врз нивните домашни добавувачи од кои бараат исполнување на соодветни стандарди, квалитет и им овозможуваат да се вклучат во меѓународниот синџир на добавувачи. Тоа е единствениот пат за раст и интегрирање на македонската економија во европската.
Впрочем, не треба да измислуваме топла вода. Тоа е патот што го изодеа земјите од централна Европа и Балтикот пред 15-20 години. Токму поради тие извозни компании во последните пет години имаме тренд на стеснување на трговскиот дефицит, а дефицитот во платниот биланс веќе не е проблем за одржување на макроекономската стабилност. И тоа овозможува да имаме пониски каматни стапки.
Охрабрен сум што и со политичка нестабилност тој тек на извозно ориентирани странски инвестиции продолжи. Но, веројатно би бил и поголем во помирни услови. Не смееме да ги жигосуваме странските инвеститори. Истовремено, треба да бидеме свесни дека како расте бројот на странски инвеститори така ќе се зголемува и исплатата на дивиденди во странство. Тоа е нормална појава.
Треба да сфатиме дека тие се клучни во создавањето нови работни места и затоа политиката за нивно привлекување мора да биде континуитет, без оглед кој е на власт.

Какви Ви се очекувањата за економските движења кај нашите најголеми трговски партнери догодина? Проценувате дека странската побарувачка за домашните производи ќе се зголеми само 1,4%. Но, доволно ли е тоа за посилен раст на извозот?

Во 2016 година се очекува раст на економиите кои се наши најзначајни трговски партнери, (со исклучок на Грција), што е изразено преку очекуваната стапка на годишен раст на странската ефективна побарувачка од 1,4%, при што растот на македонскиот извоз го проектираме на 6%.Новите капацитети со странски капитал и натаму ќе бидат двигатели на растот на извозот, а во 2016 година се очекува и закрепнување на извозот на традиционалниот извозен сектор.
Во однос на новите извозни капацитети, во 2016 година се очекуваат зајакнати ефекти на дел од новите капацитетите кои подоцна го започнаа производството, што упатува и на аспекти на проширена извозна понуда и на евентуални нагорни ризици во однос на растот на извозот.
Покрај странската побарувачка и домашниот извозен потенцијал, за движењето на извозот значајни се и промените во условите на размена, а особено цените на металите за кои во 2016 година се очекува задржување на опаѓачките трендови. Генерално, во контекст на ова прашање, ние и досега повеќе пати сме истакнале дека растот на македонската економија веќе неколку години наназад се одвои од растот на странската побарувачка, упатувајќи на зајакнатиот придонес на домашните двигатели на растот и структурните промени во економијата.

Неодамна им порачавте на банкарите да прикочат со потрошувачките кредити за граѓаните и наместо тоа, повеќе да ги кредитираат приватните бизниси. За таа цел најавивте и конкретни мерки од Нова година. Како ќе ги натерате банкарите да им даваат повеќе кредити на фирмите?

Банките секогаш се водат од својот деловен интерес при пласирањето на своите ликвидни средства. Последните две години повеќето од нив ги гледаат потрошувачките кредити како начин за зголемување на својата каматна маргина и за диверсификација на ризикот на поголем број мали клиенти. Народната банка како регулатор ја гледа големата слика. Таа покажува брз раст на потрошувачките кредити, особено на оние со рочност од над десет години, висока стапка на раст на лошите потрошувачки кредити и зголемување на износот на задолженост по поединечни клиенти. Значи, банките се борат за исти клиенти кои ги преземаат една од друга нудејќи им поголеми кредити на подолги рокови, по фиксни каматни стапки за првите три години. Тоа на краток рок изгледа атрактивно за банките и за клиентите, но еден ден ќе предизвика сериозни проблеми и кај оние што ги даваат и кај оние што ги земаат кредитите. Амбиентот на ниски каматни стапки нема да трае вечно.
Американските Федерални резерви веќе почнаа со зголемување на каматната стапка. Во 2017 или 2018 година тоа ќе го направи и Европската централна банка. Токму тогаш истекува рокот во кој потрошувачите плаќаат фиксни камати. Потоа ратите за отплата драстично ќе се зголемат, а многу граѓани нема да можат да ги плаќаат. Народната банка го препозна тој ризик и донесе мерка со која бара од банките соодветно да го земат предвид повисокиот ризик кај потрошувачките кредити подолги од осум години и да обезбедат поголем капитал за да го покријат истиот. Впрочем одржувањето на стабилноста на банкарскиот сектор и преку тоа сигурноста на депозитите е една од двете основни цели на Народната банка.

IMG_4410

Колку Ве загрижува планот на власта објавен во Фискалната стратегија, според кој во следните три години планира да позајми над една милијарда евра од домашните банки? Колку ова може да биде ограничувачки фактор за кредитирањето на приватниот сектор? Гледате ли ризик во задолжувањето на државата на домашниот пазар?

Финансирањето на буџетските потреби изминатите години беше добро распределено меѓу домашниот и странскиот финансиски пазар. Исто така, само половина од финансирањето на домашниот пазар дојде од банкарскиот сектор, додека остатокот беше обезбеден од небанкарскиот финансиски сектор кој има потреба од долгорочни финансиски инструменти. Убеден сум дека така ќе биде и во наредните три години.

Со сите задолжувања и раздолжувања на властите, јавниот долг во следните три години ќе ја достигне црвената линија од 50% од БДП што ја постави ММФ за Македонија? Колку е според Вас одржлив јавниот долг, ако се знае дека во последните пет години долгот е двојно зголемен, а просечниот економски раст е само 2,2% годишно?

Зголемувањето на јавниот долг по глобалната економска криза во 2008 година  е вообичаена појава. Просечниот јавен долг во Европската Унија се зголеми од 61% во 2008 година на 87 % од бруто домашниот производ во 2014 година. Во истиот период во Македонија се зголеми од 24% на 45%. Значи, се уште јавниот долг во Македонија е двојно понизок отколку во ЕУ. Најголем дел од земјите од нашиот регион имаат јавен долг помеѓу 70% и 90 % од БДП.
Фискалната стратегија предвидува консолидација на јавните финансии што ќе доведе до стабилизирање на нивото на јавниот долг нешто над 50%. Тоа е се уште одржливо ниво. Но, потребно е да се води контрациклична политика, односно во добри времиња кога БДП ќе расте со повисока стапка да се изврши намалување на јавниот долг со што ќе се отвори простор за фискален стимул во време на глобални рецесии.

Една од препораките на Европската Комисија во последниот Извештај за напредокот на земјата е да се направат напори за да се подобри наплатата на лошите кредити така што нема да бидат пречка за зголемено кредитирање. Какви е проекциите на Народната банка за нивото на лоши кредити догодина и колку тоа го ограничува кредитирањето?

Лошите кредити во последните две години се стабилизираа на нивото меѓу 11% и 12 %. Тоа е најниско ниво во целиот регион од Словенија до Грција. Сепак, тоа е високо ниво. Позитивно е што дури 60 % од нив се целосно резервирани, односно веќе не можат да предизвикаат негативни ефекти врз билансите на банките. Напротив, нивната продажба креира приходи.Вообичаено, во развиените економии има два начини на чистење на лошите кредити. Продажба со голем дисконт на фондови специјализирирани за управување со проблематични побарувања или отпис на таквите побарувања. Во Македонија нема такви фондови, а банките многу ретко вршат отпис. Затоа, неодамна донесовме одлука со која банките се обврзани две години откако лошото побарување ќе биде целосно резервирано, да го пренесат во вонбилансната евиденција. Секако, нив им останува можноста делумно да го наплатат доколку се укаже прилика. Поради тоа, очекувам во наредните две години да добиеме пореална слика за учеството на лошите кредити без негативен ефект врз профитабилноста на банките.

Како еден од креаторите на економските политики во земјава, што мислите, кои реформи мора да ги направиме за да стигнеме до стапки на економски раст над 6% што ги ветува секоја власт?

На годишната конференција на Европската централна банка во мај 2015 година нејзиниот претседател Марио Драги кажа: „структурните реформи го зголемуваат потенцијалното производство и отпорноста на економијата на шокови“. Не случајно програмите за прилагодување на проблематичните земји од еврозоната во основата ги имаат структурните реформи. Вообичаено под структурни реформи се подразбира флексибилен пазар на работна сила, поволна бизнис клима, дисциплинирана фискална политика, ефикасни јавни институции, иновативен и активен приватен сектор. Може да се додадат уште политики, но главно се врти околу нив. Таквиот амбиент ја подобрува конкурентоста на економијата, ги елиминира нерамнотежите во економијата и ја одржува довербата во економијата на високо ниво.

Останувате ли „диктатор“ кога е во прашање фиксниот девизен курс на денарот во време кога многу земји како Кина, Јапонија, САД, па и Европската централна банка, водат валутни војни обезвреднувајќи ги своите валути за да го поттикнат извозот?

Добро е што ги споменавте тие земји, бидејќи тука некаде завршува списокот на земји кои можат да си го дозволат тоа. Останатите го немаат тој луксуз. Дури и економии како Турција и Русија грчевито се бореа да ги одбранат своите девизни курсеви од обезвреднување кога беа под притисок на пазарите, но со ограничен успех. Како последица на непосакуваното обезвреднување на нивните девизни курсеви тие сега имаат висока инфлација и високи каматни стапки.
Ако девалвацијата беше волшебниот рецепт за поголем извоз сите ќе го користеа. Реалноста е поинаква. Структурните реформи, а не девалвацијата ја зголемуваат конкурентноста.
Ќе ви го посочам примерот на две групи земји од ЕУ. Во првата група се Австрија, Холандија и Данска кои од 1979 година одржуваа стабилен курс на нивните валути кон германската марка. Во 1999 година првите две влегоа во евро зоната, додека Данска се уште одржува фиксен курс кон еврото. Во 1980 година нивниот извоз изнесуваше 40% од БДП, а денес изнесува над 60%.
Во втората група се Грција, Италија, Шпанија и Португалија кои постојано вршеа девалвации на своите валути се додека во 1999 година (Грција во 2001 година) не влегоа во евро зоната. Нивниот извоз во 1980 година изнесуваше 20% од БДП, во 1999 година само 25%, а дури во последните неколку години кога почнаа да спроведуваат структурни реформи се зголеми на 30%.
Значи групата земји со фиксен курс ја зголеми конкурентноста на своите економии во последните 35 години, додека групата земји која постојано го обезвреднуваше девизниот курс ја намали конкурентноста на своите економии и западна во сериозни проблеми при првиот посериозен шок што ја погоди евро зоната. Разликата е во структурните реформи. Првата група земји за цело време имаа флексибилен пазар на работна сила, дисциплинирана фискална политика, поволен деловен амбиент, ефикасни јавни институции. Втората група имаше сериозни слабости во сите тие области. Дури во последните години под притисок на „тројката“ спроведуваат серизони реформи. Резултатите кај некои од нив веќе се видливи. Јас би сакал да сме како првата група земји.

ИНТЕРВЈУТО Е ОБЈАВЕНО ВО НОВОГОДИШНОТО ИЗДАНИЕ НА МАГАЗИНОТ КАПИТАЛ НА 29 ДЕКЕМВРИ, 2015 ГОДИНА

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *

Вие можете да ги користите следните HTML ознаки: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

коментари и анализи
...Сите ние живееме во време, кога само идејата е капитал, сè друго е пари...
Најава
Регистрација

На вашата e-mail адреса ќе добиете лозинка за логирање на КАПИТАЛ.

Заборавена лозинка?

Внесете e-mail адреса или корисничко име со кое сте регистрирани на КАПИТАЛ.

×