Небојша Стојчиќ е ректор на Универзитетот во Дубровник. Истакнат претставник на помладата генерација на хрватски економисти. Неговата академска работа опфаќа широк опсег на теми, со посебен акцент на технолошката конвергенција, иновациите и индустриската политика и процесите на трансформација во земјите од Централна и Источна Европа (ЦИЕ) и Западен Балкан (ЗБ).
Во своите истражувања тој континуирано ја анализира динамиката на промените во деловното опкружување и нивното влијание врз економскиот раст и конкурентноста на економиите. Стојчиќ посветува посебно внимание на иновативното однесување на компаниите, а неговото истражување е високо цитирано и постојано признато од Европската Комисија и вклучено во препораките за економските политики во Европа.
Поради неговиот исклучителен придонес за академската заедница, тој беше вклучен во 2% од највлијателните научници во светот на рангирањето на Стенфорд во август 2024 година. Во овој разговор што Капитал го водеше со професорот Стојчиќ ги разгледавме економските перспективи на Западен Балкан и предизвиците што го очекуваат образовниот систем во наредните години.
Предвидувањето на точниот датум на влез на земјите од Западен Балкан во Европската Унија е предизвик, бидејќи зависи од бројни фактори, како во самите земји кандидати, така и во поширокиот политички контекст во ЕУ. Напредокот на секоја земја во процесот на интеграција зависи од исполнувањето на критериумите кои бараат политички, економски и институционални реформи. Сепак, процесот е тесно поврзан и со подготвеноста на самата Европска Унија да прифати нови членки, особено во време кога се соочува со внатрешни предизвици како што се реформите на нејзините институции и адаптацијата на новите глобални предизвици. За земјите од Западен Балкан, клучните предизвици сè уште лежат во зајакнувањето на владеењето на правото, борбата против корупцијата, градењето посилни демократски институции и промовирањето на слободата на медиумите, вели Стојчиќ.
Истовремено, на економски план, неопходно е да се создаде поконкурентна економија која ќе може да се интегрира во европските и глобалните синџири на вредности. Напредокот во овие области варира помеѓу земјите, така што процесот на влез веројатно ќе биде фазен и приспособен на напредокот на секоја земја.
Разговарал:
Љупчо Зиков
Капитал: Како гледате на економските перформанси на земјите од Западен Балкан? Кои се нивните можности за поголем раст на БДП во наредните години?
Стојчиќ: Гледано во целина, земјите од Западен Балкан се соочуваат со голем број предизвици за постигнување одржлив економски раст. Но, во исто време поседуваат значителен потенцијал за развој. Иако економскиот раст е присутен, тој често е побавен во споредба со развиените членки на Европската Унија, што може да се припише на бројни структурни слабости – како што се недоволно развиените институции, ниското ниво на инвестиции во истражување и развој, слабите образовни системи и инфраструктура, и ограничена интеграција во вредностите на глобалните синџири. Сепак, потенцијалот за раст на БДП постои и зависи од неколку клучни фактори. Пред се, потребно е подобрување на институционалните капацитети, зајакнување на владеењето на правото и инвестирање во образованието и човечкиот капитал.
Искуствата на земјите од Централна и Источна Европа, како и некои азиски земји кои поминале низ сличен развоен пат, покажуваат дека подоброто управување, транспарентноста, намалувањето на корупцијата и ефикасноста на институциите се клучни за привлекување странски инвестиции. Долгорочниот раст зависи и од развојот на човечкиот капитал, т.е. модернизацијата на образовните системи и зголеменото инвестирање во вештини поврзани со иновации и технологија. Посебен акцент треба да се стави на секторите на иднината, како што е искористувањето на можностите што ги носи дигиталната и зелената транзиција, бидејќи тие можат да отворат т.н. „прозорци на можности“ за забрзан економски раст. Процесот на европска интеграција има потенцијал да даде силен поттик во оваа насока, но клучен предуслов за успех останува квалитетот на институционалната рамка. Со правилни реформи и стратегии, ресурсите и поволната географска локација можат да станат главни лостови на економскиот раст на регионот.
Капитал: Што мислите за трендовите на преселување на фабриките од Европската Унија во земјите од Западен Балкан и пошироко во Источна Европа, каде што Кинезите се веќе присутни (се уште не во Македонија)?
Стојчиќ: Трендот на преместување на фабриките од Европската унија во земјите од Западен Балкан е всушност продолжување на процесот што започна во 1990-тите, кога фабриките се преселија од Западна Европа во Централна Европа. Овој тренд ги одразува глобалните промени во синџирите на вредност и производните процеси. Иако во почетните фази овој процес создаде многу нови работни места и им помогна на земјите од регионот на ЦИЕ да постигнат повисоки нивоа на развој, денес ги гледаме неговите ограничувања. Тие, пред сè, се рефлектираат во ограничениот трансфер на знаења и вештини, што главно се сведе на производствени процеси со помала додадена вредност.
Компаниите од регионот на ЦИЕ денес имаат повеќе шанси да соработуваат во развојот на иновациите со партнери надвор од ЕУ отколку со компании од Западна Европа. Триесет години по првата транзиција од социјализам во пазарна економија, овие земји сега влегуваат во нова фаза на транзиција – од конкурентност водена од производството, до конкурентност водена од иновации. Ова е процес кој веќе се случи во Ирска, источноазиските земји и на други места.
Кога станува збор за Западен Балкан, притисоците за намалување на трошоците за производство, потребата за оптимизирање на логистиката и зголемената побарувачка за побрзи испораки ги мотивираат компаниите да бараат нови пазари со поповолни деловни услови. Земјите од Западен Балкан и Источна Европа природно се појавуваат како атрактивни дестинации, пред се поради пониските трошоци за работна сила и близината до пазарите на Европската унија. Кина веќе неколку години интензивно инвестира во инфраструктурни проекти во рамките на иницијативата „Појас и пат“, со што го зајакнува своето влијание врз индустриските сектори и логистичките коридори. Таквото присуство е веќе евидентно во многу источноевропски земји и може да се очекува да расте бидејќи кинеските инвеститори ги прошируваат своите портфолија.
За земјите од Западен Балкан и Источна Европа, двата извори на инвестиции можат да донесат придобивки во форма на нови работни места, трансфер на технологија и зајакнување на економската активност. Сепак, останува предизвикот да се осигура дека овие инвестиции не се насочени само кон искористување на пониските трошоци за работна сила, туку тие поттикнуваат одржлив развој, раст на продуктивноста и иновации. Земјите од регионот мора стратешки да управуваат со овие инвестиции, обезбедувајќи вклучување на локални добавувачи и создавање на долгорочни врски со глобалните синџири на вредност. Неодамнешната анализа на институтот WIIW со седиште во Виена ги истакнува Ирска и Сингапур како примери на земји кои успешно примениле политика на селективно привлекување инвестиции со цел градење на економски раст поттикнат од иновации.
Капитал: Кога мислите дека земјите од Западен Балкан можат да очекуваат влез во Европската Унија?
Стојчиќ: Предвидувањето на точниот датум на влез на земјите од Западен Балкан во Европската Унија е предизвик, бидејќи зависи од бројни фактори, како во самите земји кандидати, така и во поширокиот политички контекст во ЕУ. Напредокот на секоја земја во процесот на интеграција зависи од исполнувањето на критериумите кои бараат политички, економски и институционални реформи. Сепак, процесот е тесно поврзан и со подготвеноста на самата Европска Унија да прифати нови членки, особено во време кога се соочува со внатрешни предизвици како што се реформите на нејзините институции и адаптацијата на новите глобални предизвици. За земјите од Западен Балкан, клучните предизвици сè уште лежат во зајакнувањето на владеењето на правото, борбата против корупцијата, градењето посилни демократски институции и промовирањето на слободата на медиумите.
Истовремено, на економски план, неопходно е да се создаде поконкурентна економија која ќе може да се интегрира во европските и глобалните синџири на вредности. Напредокот во овие области варира помеѓу земјите, така што процесот на влез веројатно ќе биде фазен и приспособен на напредокот на секоја земја.
Сепак, важно е да се напомене дека Европската Унија веќе отвора бројни можности за земјите од Западен Балкан, дури и пред формалното членство. Преку различни претпристапни фондови, земјите од регионот веќе имаат пристап до значителни финансиски ресурси насочени кон спроведување реформи, зајакнување на инфраструктурата и поттикнување на конкурентноста. Овие земји, исто така, стануваат дел од клучните европски синџири на вредности, особено во производствените сектори, каде што нивните предности како што се пониските трошоци за работна сила и географската близина со Европската унија веќе носат конкретни придобивки. Дополнително, ЕУ ја поттикнува економската интеграција која овозможува подлабока економска соработка меѓу земјите од Западен Балкан и нивна постепена интеграција на единствениот европски пазар. Употребата на средства за инфраструктурни проекти, дигиталната трансформација и одржливиот развој се клучни чекори во подготовката на овие земји за членство. Преку ваквите програми, земјите од регионот имаат можност да ја подобрат својата инфраструктура, да ги зајакнат економските врски со ЕУ и постепено да се усогласат со европските стандарди во областа на законодавството и бизнисот.
Што се однесува до самиот влез во ЕУ, најоптимистичките предвидувања сугерираат дека некои земји од Западен Балкан би можеле да влезат до крајот на оваа деценија, под услов да продолжат со реформите и да обезбедат понатамошен напредок. Но, овој процес бара континуирана посветеност на политичките и економските реформи, за да се исполнат сите потребни услови. Од друга страна, Европската Унија мора да покаже стратешка определба во интеграција на Западен Балкан, бидејќи тој е регион кој игра клучна улога во стабилноста и безбедноста на цела Европа.
Капитал: Хрватска е сосед на Западен Балкан и членка на ЕУ на сите нивоа… Накратко… Што требаше да направи Хрватска за да го постигне тој статус. Економските реформи, реформите во јавната администрација, борбата против криминалот и корупцијата…
Стојчиќ: За да стане полноправна членка на Европската унија, Хрватска помина низ долг и сложен процес на политички, економски и институционални реформи. Економските реформи беа клучни за усогласување со европските стандарди, што вклучуваше либерализација на пазарот, модернизација на економскиот сектор и зајакнување на конкурентноста. Во исто време, Хрватска спроведе обемни реформи во јавната администрација со цел да ја зголеми ефикасноста, транспарентноста и одговорноста на државните институции. Во центарот на тој процес беше и борбата против корупцијата и криминалот. Беа имплементирани законодавни и институционални рамки кои ја обезбедија независноста на судството и го зајакнаа владеењето на правото.
Мерките за борба против корупцијата, заедно со постојаната соработка со меѓународните институции, беа клучни за создавање доверба во државните институции и безбедно деловно опкружување. Но, влезот во Европската унија не го заврши реформскиот процес. Иако членството отвори нови можности за економски раст и социјален напредок, Хрватска продолжува континуирано да ги прилагодува своите политики и институции со цел да остане конкурентна и во согласност со промените во ЕУ. Ова вклучува натамошно зајакнување на владеењето на правото, подобрување на административните капацитети и следење на новите иницијативи и стандарди кои доаѓаат од Европската Унија. Членството во ЕУ подразбира постојано прилагодување и усогласување со европските насоки со цел да се максимизираат придобивките од членството и да се обезбеди одржлив развој.
Капитал: Што значи за Хрватска да биде сосед на Западен Балкан?
Стојчиќ: За Хрватска, да се биде сосед на Западен Балкан има повеќекратно значење, и во политички, економски и културен контекст. Како членка на Европската унија, Хрватска има единствена улога како мост меѓу регионот на Западен Балкан и Европската Унија. Историските, културните и економските врски меѓу Хрватска и земјите од регионот ја прават природен партнер во процесите на европската интеграција на овие земји. Во економска смисла, близината и поврзаноста со земјите од Западен Балкан и дава можност на Хрватска да ги зајакне трговските односи, инвестициите и соработката во заеднички проекти, особено во секторите инфраструктура, енергетика и туризам. Во исто време, стабилноста и просперитетот на регионот директно влијаат на безбедноста и економскиот раст на Хрватска, што ја прави поддршката на нивните реформи и интеграции клучен стратешки интерес. Како сосед на регионот, Хрватска може да обезбеди драгоцено искуство од сопствениот процес на пристапување во Европската унија, особено во областите на реформите за владеење на правото, економските реформи и институционалното зајакнување. Хрватска не само што го поддржува влезот на земјите од Западен Балкан во ЕУ, туку активно работи на зајакнување на регионалната соработка и заедничкиот напредок. За Хрватска, да се биде сосед на Западен Балкан значи и одговорност за поттикнување стабилност, соработка и развој во целиот регион, што придонесува за долгорочна безбедност и просперитет на сите земји.
Капитал: Што значи да се биде ректор на Универзитетот во Дубровник?
Стојчиќ: Да се биде ректор на Универзитетот во Дубровник е исклучителна чест, но и голема одговорност. Дубровник е историски и културен центар со богата традиција на образование, а водењето на единствената универзитетска институција во овој град е предизвик во кој се спојуваат минатото и иднината. Како ректор, моја задача е да се погрижам Универзитетот да остане препознатлив по својот квалитет, иновативност и релевантност, како на национално така и на меѓународно ниво.
Покрај управувањето со академските процеси и промовирањето на научната извонредност, улогата на ректорот го вклучува и стратешкото позиционирање на Универзитетот во глобалниот образовен и истражувачки простор. Посебен предизвик е балансирањето на локалните потреби и глобалните трендови, притоа зачувувајќи го идентитетот на Универзитетот како место каде што се среќаваат традицијата и иновациите.
Исто така, ректорот е одговорен за развој на меѓународната соработка, привлекување странски студенти и партнери, како и обезбедување дека студентите и професорите имаат услови да работат во динамична и иновативна средина. Универзитетот во Дубровник игра клучна улога во развојот на локалната заедница, како и во зајакнувањето на регионалната и меѓународната соработка, што ја прави оваа позиција особено значајна.
Капитал: По што Универзитетот во Дубровник се разликува од другите универзитети во Хрватска и во регионот? Какви опции имаат студентите?
Стојчиќ: Универзитетот во Дубровник се разликува од другите универзитети во Хрватска и регионот по својата единствена комбинација на историско наследство и модерни иновации. Лоциран во град со богата традиција во поморството, трговијата и дипломатијата, Универзитетот го комбинира тоа наследство со модерен и интердисциплинарен образовен пристап. Се издвојуваме по нашите специјализации во поморството, туризмот, медиумите, ИТ и одржливиот развој, додека нашиот фокус на иновации и истражување не прави лидери во неколку клучни области.
Една од нашите најголеми предности е спроведувањето на врвни истражувања во невромаркетингот, екологијата, медиумите и роботиката. На пример, ние сме горди што ја имаме единствената лабораторија за невромаркетинг во Хрватска, каде што го истражуваме однесувањето и донесувањето одлуки на потрошувачите, како и напредните истражувања во роботиката и екологијата, а со тоа придонесуваме за глобалните научни трендови. Нашите студенти имаат можност да се вклучат во овие истражувања и да работат со најновите технологии.
Покрај тоа, Универзитетот во Дубровник е единствената јавна високообразовна институција во Хрватска која на своите студенти им нуди можност за стекнување двојна диплома во соработка со Универзитетот во Палермо. Оваа единствена можност им овозможува на студентите по економија, маркетинг и туризам да поминат дел од своите студии во Дубровник, а дел во Палермо и да добијат дипломи од двете институции. Таквото меѓународно искуство не само што ги проширува перспективите на студентите, туку и ги подготвува за конкурентен глобален пазар на труд.
Нашите студенти ја уживаат привилегијата да престојуваат во единствениот хрватски студентски хотел – Академис, кој често е забележан како најсовремен студентски дом во Хрватска. Во партнерство со градот Дубровник, на студентите им овозможуваме голем број бесплатни поволности, вклучувајќи посети на музеи, театри, атракции и кино, што значително го збогатува студентскиот живот.
Локацијата на Универзитетот нуди и исклучителни можности за патување. Дубровник, како одлично поврзана дестинација, на студентите им овозможува чести патувања во европските центри по исклучително поволни цени, благодарение на присуството на бројни нискобуџетни авиокомпании. Нашите студенти често ги слават положените испити со викенд патувања во некои од европските градови.
Конечно, Дубровник не е само едукативен и истражувачки центар, туку и место за забава и забава од висока класа, што го прави атрактивна студентска дестинација. Сите овие придобивки, заедно со врвното образование, го прават Универзитетот во Дубровник уникатно искуство кое комбинира академска извонредност со богат социјален и културен живот.
Капитал: Опишете ја можноста за вработување на студент во текот на студирањето
Стојчиќ: Една од големите предности на студирањето на Универзитетот во Дубровник се одличните можности за вработување во текот на студирањето. Универзитетот има исклучително добри односи со голем број работодавачи во Дубровник и пошироко, што им овозможува на нашите студенти да работат во текот на академската година, но и да ги искористат бројните можности за работа во текот на летните месеци. Дубровник, како туристички центар, нуди многу можности во угостителството, туризмот, медиумите и другите индустрии. Многу студенти решаваат да останат во градот во текот на летото, искористувајќи ги предностите на сезонските работни места со цел дополнително да ги подобрат своите работни вештини и да стекнат драгоцено искуство Покрај работата, Универзитетот во Дубровник им овозможува на студентите и можности за професионална пракса преку договори со работодавачите, со што се обезбедува практична примена на стекнатото знаење и воспоставување важни деловни врски. Оваа практика често служи како мост помеѓу образованието и првото вработување, овозможувајќи им на студентите да влезат на пазарот на труд веќе за време на нивните студии. Во нашиот наставен процес учествуваат голем број предавачи од бизнисот, кои доаѓаат од успешни компании кои работат низ целиот регион. Нивното искуство и практично знаење се од непроценливо значење за студентите, а често се случува студентите да си го обезбедат првото работно место преку контакти со овие предавачи. Оваа тесна соработка помеѓу Универзитетот и бизнис секторот е клучна за обезбедување на висока вработливост на нашите студенти, како во Дубровник така и пошироко.
Капитал: Кои се можностите за студирање во Хрватска за студенти од Македонија и Западен Балкан?
Стојчиќ: За некој од Западен Балкан, студирањето во Хрватска значи многу повеќе од стекнување образование – тоа е можност да се влезе во европскиот образовен простор, одржувајќи културни и јазични врски со регионот. Хрватска, како членка на Европската унија, ги нуди сите предности што ги носат европските стандарди на високото образование, но во исто време им овозможува на студентите од земјите од Западен Балкан лесно да се прилагодат, бидејќи споделуваме слични културни и историски основи. Хрватските универзитети, вклучително и Универзитетот во Дубровник, нудат модерни студиски програми кои се усогласени со европските образовни стандарди и се фокусираат на практични вештини. Ова е важно за студентите од Западен Балкан бидејќи им овозможува да стекнат знаења и квалификации признати низ Европа. Исто така, благодарение на блиските јазични и културни сличности, студентите од регионот немаат јазични бариери, што ја олеснува адаптацијата и интеграцијата во академскиот и општествениот живот. Конечно, Хрватска, со својата позиција во ЕУ и поволните услови за студентите од Западен Балкан, дава одлична можност за стекнување на европско образование, со сите предности што ги носи близината на регионот.
Капитал: Што значи модерен универзитет денес?
Стојчиќ: Денес, современиот универзитет е многу повеќе од место за стекнување формално образование. Тоа е динамична институција која мора да одговори на предизвиците на глобализацијата, брзите технолошки промени и потребите на пазарот на трудот, а во исто време да ја задржи својата фундаментална улога во поттикнувањето на критичкото размислување, иновациите и социјалниот напредок. Модерен универзитет е простор каде образованието, истражувањето и примената на знаењето се среќаваат за да создадат позитивни промени во општеството. Клучната карактеристика на модерен универзитет е интердисциплинарноста. Наместо изолирани дисциплини, современите универзитети ги поттикнуваат студентите да ги поврзат знаењата од различни области, со цел подобро да ги разберат сложените предизвици на денешницата. Без разлика дали се работи за екологија, технологија, економија или други општествени науки, современите универзитети поттикнуваат интегрирање на ова знаење и соработка помеѓу различни области.
Технологијата игра клучна улога во современото образование. Дигиталната трансформација донесе нови алатки и методи во наставниот процес, од е-учење до употреба на напредни технологии како што се вештачката интелигенција и виртуелната реалност. Современите универзитети ги користат овие технологии за да го подобрат учењето, да обезбедат пристап до глобалните ресурси и да создадат флексибилни средини за студентите. Иновативното истражување е јадрото на модерен универзитет. Институциите кои се стремат кон глобално признавање мора да бидат лидери во истражувањето кое носи решенија за реалните проблеми, од климатските промени до технолошките иновации. Современите универзитети им обезбедуваат на студентите можности да бидат вклучени во напредни истражувачки проекти, а со тоа поттикнувајќи го развојот на вештините неопходни за идните лидери и експерти.
Исто така, современиот универзитет има важна улога во општеството како двигател на општествените промени. Тој мора да биде вклучен во локалната заедница и поширокото општество, да поттикнува одржлив развој, социјална правда и економски напредок. Преку партнерства со индустријата, владата и невладиниот сектор, универзитетите денес преземаат проактивна улога во обликувањето на иднината. Конечно, современиот универзитет е глобална институција. Тој не е ограничен на националните граници, туку е отворен за меѓународна соработка, размена на студенти и наставници и учество во глобални истражувачки проекти. Така, универзитетите стануваат клучни актери во размената на знаења и идеи на светско ниво, подготвувајќи ги своите студенти за успех во глобална средина.
Капитал: Какви реформи и што точно направи Хрватска во областа на високото образование и статусот на професорите и студентите?
Стојчиќ: Една од најважните промени во изминатите децении беше адаптацијата на системот на високо образование кон Болоњскиот процес, што го усогласи високото образование на Хрватска со европската рамка. Ова опфати воведување на трициклусна структура на студии (додипломски, постдипломски и постдипломски студии) и систем на бодови (ЕКТС) кој овозможува поедноставно признавање на дипломите и полесна мобилност на студентите во рамките на Европската Унија. Голем напредок е постигнат и во делот на обезбедување квалитет на образованието. Хрватска ја основа Агенцијата за наука и високо образование (АЗВО), чија задача е евалуација и акредитација на високообразовните институции, како и подобрување на квалитетот на образовните програми. Ова помогна да се подигнат стандардите на високото образование и да се осигура дека универзитетите континуирано ги подобруваат своите програми и истражувачки капацитет. Воведени се построги критериуми за напредување во академски звања, што поттикнува извонредност во наставата и истражувањето. Исто така, беше постигната поголема мобилност на професорите преку учество во меѓународни проекти и размени, што придонесе за интернационализација на образованието во Хрватска. Професорите добија повеќе можности за научна соработка со колеги од странство, што ги подобри нивните истражувачки резултати. Студентските работни места им овозможија на студентите полесно да го финансираат своето образование. Понатаму, системот на финансиска помош за студенти е подобрен преку стипендии, грантови и намалувања на школарината за одредени категории студенти. Дополнително, воведувањето нови студентски услуги, како што се подобри сместувачки капацитети и развој на центри за кариера, придонесе за квалитетот на студентскиот живот.
Во контекст на истражувањето, преку различни национални и европски програми, како што се Хоризонт 2020 и Еразмус+, Хрватска значително го зголеми статусот на студентите е подобрен преку неколку клучни мерки. Прво, преку реформа на можноста за спроведување можности за вклучување на студентите во истражувачки проекти. Со тоа се поттикнуваат иновации и практична примена на знаењето, што е исклучително важно за модернизирање на образовниот систем и зголемување на вработливоста на младите.
Капитал: Какви реформи треба да направи универзитет од Македонија за да биде конкурентен со универзитетите од Европската Унија? Дали државата има некаква улога во овие реформи?
Стојчиќ: Веќе има голем број високообразовни институции во регионот кои се рангирани високо на меѓународните рангирања за квалитет и се натпреваруваат не само со ЕУ, туку и со светските универзитети. Клучните реформи мора да се фокусираат на неколку важни области. Прво, потребно е да се обезбеди висок квалитет на образование што е во согласност со европските стандарди, со систем на независна евалуација и постојано унапредување на наставните програми. Фокусот на интернационализацијата е од клучно значење – развојот на меѓународната соработка, размената на студенти и наставници преку програми како Еразмус+ и понудата на студии на англиски јазик ја отвораат вратата за глобалните можности.
Универзитетите треба да инвестираат и во истражувачки капацитети и да ја модернизираат својата инфраструктура, за да можат да учествуваат во меѓународни научни проекти и иновации. Дигиталната трансформација мора да биде составен дел од овие промени – од употреба на напредни алатки за онлајн настава до дигитализација на целиот образовен систем. Важен чекор е и зајакнувањето на соработката со стопанството. Универзитетите мора да им овозможат на студентите професионална пракса и врски со индустријата, со цел да стекнат практични знаења и вештини релевантни за пазарот на трудот. Дополнително, пофлексибилен модел на управување и поголема автономија на институцијата ќе овозможат побрзо прилагодување на промените и поефикасно користење на ресурсите. Улогата на државата во овој процес е клучна за создавање рамка која ќе овозможи реформи на универзитетите. Државата треба да обезбеди средства за модернизација на истражувачката инфраструктура, дигитализација и интернационализација. Исто така, важно е да се обезбеди поддршка преку законски измени кои ќе овозможат поголема автономија на универзитетот и пофлексибилно управување. Државата треба да ја поттикне соработката меѓу универзитетите и стопанството, да обезбеди средства за истражувачки проекти и да ја поттикне мобилноста на студентите и професорите. Преку стратешките политики, државата може да го олесни пристапот до меѓународни програми и фондови како што се Еразмус+ и Хоризонт Европа, што е од клучно значење за конкурентноста на глобалниот образовен пазар. Конечно, важно е да се поттикне иновативноста и претприемачкиот дух кај учениците и наставниците, преку развој на почетни инкубатори и соработка со технолошките паркови. Со континуирано инвестирање во човечки ресурси и поттикнување на мобилноста, универзитетите од Западен Балкан можат да станат конкурентни и атрактивни за студентите и професорите од целиот свет.
Видете … образованието денес се движи во насока на зголемување на дигитализацијата, интердисциплинарноста и глобализацијата. Дигиталната трансформација го менува начинот на кој учиме, воведувајќи е-учење, хибридни модели на настава и употреба на напредни технологии како што се вештачка интелигенција, виртуелна реалност и аналитика на податоци. Ова создава пофлексибилна средина која овозможува пристап до образование од каде било, во секое време. Интердисциплинарноста, исто така, стана клучна бидејќи денешните сложени проблеми, како што се климатските промени или глобалната економија, бараат пристапи кои обединуваат различни дисциплини и перспективи. Студентите се повеќе се фокусираат на стекнување практични вештини преку проекти и соработка со индустријата, што им помага подобро да се подготват за пазарот на трудот. Еден од новите трендови се микро-квалификациите, кои им овозможуваат на студентите и професионалците да стекнат специфични вештини и знаења преку пократки, насочени програми. Микроквалификациите се флексибилни и приспособливи на потребите на поединецот или на пазарот на трудот и често може да се добијат преку онлајн курсеви. Тие овозможуваат брзо реагирање на промените на пазарот на трудот и го олеснуваат доживотното учење. Сè повеќе универзитети и институции нудат микро-квалификации за да ја задоволат потребата од специјализирани знаења во различни индустрии. Образованието исто така станува се поглобално. Студентите и професорите се повеќе учествуваат во меѓународни размени, додека универзитетите соработуваат на заеднички проекти и програми. Оваа глобална мобилност овозможува размена на знаења и искуства, што придонесува за развој на конкурентен персонал кој може да се справи со предизвиците во глобален контекст. Исто така, поголем акцент се става на доживотното учење, бидејќи знаењата и вештините брзо се менуваат. Денес образованието не завршува по формалното школување – потребно е континуирано стекнување на нови знаења и прилагодување на промените на пазарот на трудот, а микроквалификациите се совршена алатка за оваа намена.
Капитал: Што бара светскиот пазар за професионалци, а што хрватскиот пазар од професионалци?
Стојчиќ: Глобалниот пазар за професионалци денес бара флексибилност, дигитални вештини и способност да се прилагодат на брзите промени. Глобализацијата и технолошкиот напредок создаваат потреба од професионалци кои можат да работат во различни и мултикултурни тимови, користејќи напредни технологии и алатки. Дигиталната писменост, познавањето на програмските јазици, управувањето со податоци и вештините во областа на вештачката интелигенција и аналитиката станаа суштински во речиси сите индустрии. Покрај техничките вештини, се поголем акцент се става на т.н меки вештини како што се решавање проблеми, креативно размислување, емоционална интелигенција и управување со проекти. Глобалниот пазар на труд бара професионалци кои се подготвени за доживотно учење и кои можат брзо да се прилагодат на новите технологии и деловни модели.
Од друга страна, хрватскиот пазар на труд дели многу сличности со светските трендови, но има и свои специфичности. Во Хрватска се бараат експерти со силно познавање на локалниот пазар и индустрии, особено во секторите како што се туризмот, ИТ, превозот и угостителството. Со оглед на растечката дигитализација, и овде дигиталните вештини станаа многу барани, особено во ИТ секторот, но и во развојот на е-трговијата, финансиските технологии (fintech) и креативните индустрии. Истовремено, хрватскиот пазар бара професионалци со добри претприемачки вештини, кои можат да започнат сопствени иницијативи или да развиваат иновации во постојните компании. Додека глобалниот пазар се стреми кон универзални вештини како што се работа во мултикултурни тимови и дигитална писменост, хрватскиот пазар ги комбинира овие барања со потребата за специфични знаења поврзани со локалната економија, како што се туризмот и одржливиот развој. Хрватска бара професионалци кои можат да придонесат за конкурентност на глобално ниво, но и да ги разберат потребите и предизвиците на домашниот пазар.
Капитал: Каква е иднината – учење со физичко присуство или учење онлајн на далечина?
Стојчиќ: Иднината на образованието најверојатно ќе вклучи комбинација од двата пристапи – учење лице в лице и онлајн учење на далечина. Традиционалното образование со физичко присуство во училниците сè уште има своја вредност, особено за социјална интеракција, вмрежување и развој на меки вештини како тимска работа и комуникација. За многу студенти, искуството од студирање на кампусот обезбедува подлабок ангажман во образовниот процес, можност за практична работа и директна интеракција со професорите и колегите.
Од друга страна, онлајн учењето на далечина добива се поголемо значење поради флексибилноста што ја нуди. Дигиталната трансформација им овозможи на студентите пристап до образование од каде било во светот, што го олеснува учењето заедно со работата или други обврски. Онлајн платформите и алатките, како што се е-учење, виртуелни училници и интерактивни курсеви, овозможуваат индивидуализирано учење со ваше темпо, со што образованието се прилагодува на потребите на современите студенти. Комбинацијата на овие два пристапа, позната како хибриден модел на образование, најверојатно ќе стане доминантна во иднина. Хибридното образование им овозможува на студентите да го комбинираат најдоброто од двата света – флексибилноста и пристапноста на онлајн студиите и социјалната и академската интеракција преку физичко присуство на колеџот. Овој модел им овозможува на универзитетите да одговорат на променливите потреби на студентите и технолошките иновации додека го одржуваат квалитетот на образованието и искуството во заедницата.
.
