ПАЗАРЕН ПРЕГЛЕД: Новата реалност на Mакедонската берза

Европа: топлотен бран, послаба понуда и повисоки летни цени

Јуни во Европа беше месец со две различни фази. Првата недела беше релативно помирна, со пониски цени во повеќето пазари, поддржани од повисоко ветерно производство, пониска побарувачка и нешто пониски CO₂ фјучерси. AleaSoft наведува дека во првата недела од јуни просечните цени во повеќето големи европски пазари биле под 95 €/MWh.

Од средината на месецот, пазарот се сврте. Топлотниот бран ја зголеми побарувачката за ладење, а цените почнаа да растат. Во третата недела од јуни, AleaSoft регистрираше раст на цените во повеќето европски пазари, при што Италија повторно беше најскапа меѓу анализираните пазари.

Најсилниот притисок дојде во последната недела од јуни. Топлотниот бран ја зголеми потрошувачката, а пониското производство од ветер во Германија и Италија дополнително ги поддржа цените. AleaSoft наведува дека неделните просеци во повеќето европски пазари надминале 115 €/MWh.

Франција беше посебно важна за европската слика. Поради високите температури на реките, EDF мораше да намали дел од нуклеарното производство за да ги почитува еколошките лимити за ладење и испуштање вода назад во реките. Reuters објави дека француското нуклеарно производство било намалено за околу 4,1 GW, а францускиот извоз паднал од 10–12 GW на околу 3 GW.

Тоа значи дека Европа во јуни не се соочи само со повисока побарувачка. Се соочи со истовремен притисок од повеќе страни: топлина, ладење, слаб ветер, намалено нуклеарно производство и поголема потреба од поскапи маргинални капацитети. Reuters токму тоа го посочува како типичен сигнал за системски стрес во европските електроенергетски пазари за време на топлотен бран.

Регионалниот пресврт: Западен Балкан станува поинаков ценовен простор

Најважната приказна за Македонија не е само европскиот топлотен бран. Поважна е промената на регионалната пазарна логика.

Energy Community во извештајот за првиот квартал од 2026 година наведува дека комерцијалните прекугранични размени меѓу ЕУ и Западен Балкан се намалиле за 25%, додека цените во договорните страни биле во просек околу 30 €/MWh пониски од соседните ЕУ пазари. Извештајот оценува дека тековите почнуваат да отстапуваат од историските модели.

Ова е клучно за MEMO. Ако трговските текови меѓу ЕУ и Западен Балкан се менуваат, тогаш и ценовното позиционирање на Македонија не треба да се чита само како дневна или месечна случајност. Јуни покажува дека македонската берза се движи поблиску до јужниот/балканскиот кластер, Грција, Бугарија и Србија отколку до унгарскиот кластер кој беше референтен во изминатата деценија.

CBAM не треба да се претстави како единствена причина за јунските цени. Но тој е дел од новата пазарна рамка: кога извозот на електрична енергија од јаглеродно-интензивни системи кон ЕУ добива нова регулаторна цена и ризик, регионалните текови и арбитражата се менуваат. Европската комисија го дефинира CBAM како механизам со кој се обезбедува увозот во ЕУ да плати јаглеродна цена споредлива со онаа на домашното производство во ЕУ.

Македонија во јуни: поблиску до Грција, Бугарија и Србија отколку до Унгарија

Според доставените податоци, просечната базна цена на MEMO во јуни е околу 93,16 €/MWh. Тоа ја става Македонија многу блиску до Грција, а релативно блиску и до Бугарија и Србија.

Новата реалност: Македонија во јуни не беше само „поевтина“ од дел од европските пазари. Таа беше ценовно поблиску до Грција, Бугарија и Србија, а значително подалеку од Унгарија.

Тоа укажува на појасна регионална поделба. Јужниот и балканскиот пазарен простор во јуни имаше пониска ценовна зона од унгарско-романскиот и италијанскиот сигнал. Во тој контекст, Србија треба да се чита заедно со Македонија, Грција и Бугарија, а не како одвоена споредбена точка.

Но крајот на месецот предупредува: просекот не ја кажува целата приказна

Иако месечниот просек на MEMO беше релативно низок во споредба со поголем дел од Европа, последните денови од јуни покажаа дека македонскиот пазар не е изолиран од регионалниот притисок.

На 30 јуни базната цена достигна 148,05 €/MWh, врвната цена 98,24 €/MWh, а максималната часовна цена 362 €/MWh. Тоа е јасен сигнал дека кога регионалната понуда се затегнува, домашниот пазар брзо реагира.

Ова е важна порака за јули и август. Ако топлотните бранови продолжат, ако побарувачката за ладење расте, ако ветерното производство остане ниско во дел од Европа и ако француската нуклеарна достапност биде ограничена од температурите на реките, летниот ценовен ризик може повторно да се пренесе и во регионот.

Главен заклучок

Јуни 2026 ја покажа новата реалност на македонската берза. MEMO веќе не треба да се анализира само како мал национален пазар, туку како дел од регионална ценовна зона која се менува.

Македонската цена во јуни беше најблиску до Грција, а потоа до Бугарија и Србија. Истовремено, растојанието до Унгарија беше многу поголемо. Тоа е сигнал дека регионалната електроенергетска географија се поместува.

Причините не се едноставни. Дел се временски, како топлина, ладење, ветер, нуклеарни ограничувања. Дел се пазарни, како трговски текови, ликвидност, интерконекции и часовна волатилност. А дел се и регулаторни, како CBAM и новата јаглеродна економика ја менуваат логиката на извозот и прекуграничната арбитража меѓу ЕУ и Западен Балкан.

Затоа главната порака не е дека Македонија во јуни била само „поевтина“. Главната порака е дека MEMO станува дел од нов балкански ценовен кластер, поблиску до Грција, Бугарија и Србија, а подалеку од унгарскиот и централноевропскиот ценовен сигнал.

м-р Виктор Андонов

Поранешен советник за енергетика на
Претседателот на Владата на Република Северна Македонија