Самоубиството на Венецуела – лекции од пропадната држава
Објавено на од во СВЕТ-БИЗНИС И ПОЛИТИКА

Kuba 1

Трансформацијата низ која помина Венецуела, од една од најуспешните латиноамерикански држави до најголема хуманитарна катастрофа, е толку радикална што е тешко да се поверува дека се ова се случило без војна. Што се случи со Венецуела? Како работите тргнаа толку на лошо? За многу набљудувачи, објаснувањето за проблемите на Венецуела е едноставно: под Чавез, земјата застрани во социјализам, а сите последователни катастрофи произлегуваат од тој оригинален грев.

Земете за пример две земји од Латинска Америка. Првата е една од најстарите и најсилните демократии во регионот. Може да се пофали со силна мрежа за социјална сигурност од било кој од нејзините соседи и постигнува напредок во своето ветување да обезбеди бесплатна здравствена заштита и високо образование на сите свои граѓани.

Таа е модел на социјална мобилност и магнет за имигранти од цела Латинска Америка и Европа. Печатот е слободен, а политичкиот систем е отворен; спротивставените партии жестоко се натпреваруваат на избори и редовно ја менуваат моќта мирно. Таа го отфрли бранот на воените хунти што ги зафати некои земји од Латинска Америка и ги однесе во диктатура. Благодарение на долгиот политички сојуз и длабоките трговски и инвестициски врски со САД, таа служи како латиноамерикански центар за многу мултинационални корпорации.

Таа има најдобра инфраструктура во Јужна Америка. Сè уште е земја во развој, со одреден степен на корупција, неправда и дисфункционалност, но е многу понапред од другите сиромашни земји според речиси сите показатели.

Втората земја е една од најсиромашните нации во Латинска Америка и меѓу најновите диктатури. Нејзините училишта се полупразни. Здравствениот систем е уништен од децениското неинвестирање, корупција и занемарување; вратени се долго поразените болести, како што се маларија и мали сипаници.

Само мала елита може да си дозволи доволно за јадење. Таа е извор на најголемата миграција на бегалците во Латинска Америка во една генерација, при што милиони луѓе избегаа само во последните неколку години.

До крајот на 2018 година, нејзината економија ќе се намали за околу половина во последните пет години. Таа е главен центар за трговија со кокаин, а клучните брокери за моќ во својата политичка елита се обвинети во САД за трговија со наркотици.
Цените двојно се зголемуваат на секои 25 дена. Главниот аеродром е во голема мера напуштен, користен од само неколку авиокомпании, кои носат неколку патници до и од надворешниот свет.

Овие две земји се всушност една иста земја, Венецуела, но во две различни времиња: раните 1970-ти и денес. Трансформацијата низ која помина Венецуела е толку радикална што е тешко да се поверува дека се ова се случило без војна. Што се случи со Венецуела? Како работите тргнаа толку на лошо?
Краток одговор е Чавизмот. Под раководство на Хуго Чавез и неговиот наследник, Николас Мадуро, земјата доживеа токсичен микс на безобѕирна деструктивна политика, ескалирачки авторитаризам и клептократијата, сите под одредено ниво на кубанско влијание, што честопати личеше на окупација.
Било која од овие карактеристики и саката би создала големи проблеми. Сите заедно предизвикаа катастрофата. Денес, Венецуела е сиромашна земја и неуспешна и криминализирана држава управувана од автократ во облик на надворешна сила.

Опциите кои се останати за промена на оваа ситуација се мали. Ризикот сега е дека безнадежноста ќе ги поттикне Венецуелците да размислат за поддршка на опасни мерки, како на пример воена инвазија предводена од САД, која може да ја влоши полошо ситуацијата уште повеќе.

 

37Подемот на Чавизмот

За многу набљудувачи, објаснувањето за проблемите на Венецуела е едноставно: под Чавез, земјата застрани во социјализам, а сите последователни катастрофи произлегуваат од тој оригинален грев.

Но, Аргентина, Бразил, Чиле, Еквадор, Никарагва и Уругвај, исто така, избраа социјалистички влади во последните 20 години. И покрај тоа што сите имаа политички и економски проблеми, нитy една не доживеа копалс на системот. Неколку држави успеаја.

Ако социјализмот не може да се обвини за смртта на Венецуела, можеби нафтата е виновник. Најкриминалната фаза на кризата во Венецуела се совпадна со остриот пад на меѓународните цени на нафтата што започна во 2014 година.

Но, ова објаснување е исто така недоволно. Падот на Венецуела започна пред четири децении, не пред четири години. До 2003 година, БДП на Венецуела по работник веќе се намали за катастрофални 37% од својот врв во 1978 година.

Згора на тоа, сите држави со нафтени резерви во светот претрпеа сериозен шок на приходната страна во 2014 година, како резултат на падот на цените на нафтата. Само Венецуела не можеше да го издржи притисокот.

Двигателите на неуспехот на Венецуела одеа подлабоко. Децениите на постепеното економско опаѓање го отворија патот за Чавез, харизматичен демагог е заробен со застарена идеологија, да ја преземе власта и да воспостави корумпирана автократија според моделот на диктатурата на Куба.

Иако кризата претходеше на доаѓањето на Чавез на власт, неговото наследство и влијанието на Куба мора да бидат во центарот на секој обид да се објаснат случувањата во Венецуела.

Чавез е роден во 1954 година во семејство на пониска средна класа во еден рурален град. Тој стана воен службеник и наскоро бил тајно регрутиран од страна на едно мало левичарско движење кое повеќе од една деценија заговараше соборување на демократскиот режим.

Тој се појави во националната свест на Венецуела на 4 февруари 1992 година, кога тој предводеше еден неуспешен обид за државен удар. Овој несреќен случај го однесе во затвор, но го претвори и во неверојатен народен херој кој ја отелотворуваше растечка фрустрација од децениската економска стагнација.

Откако добил помилување, започнал со независна кандидатура за претседател во 1998 година и победи со убедлива победа, ставајќи крај на двопартискиот систем, кој ја закотви венецуелската демократија 40 години.
Што доведе до експлозија на популистички гнев што го донесе Чавез на власт? Со еден збор, разочарување.

Како што истакнуваат економистите Рикардо Хаусман и Франсиско Родригез, “До 1970 година Венецуела стана најбогата земја во Латинска Америка и една од дваесетте најбогати земји во светот, со БДП по глава на жител повисок од Шпанија, Грција и Израел, а само 13% понизок од оној на Обединетото Кралство “.

Но, до почетокот на 1980-тите, ослабениот пазар на нафта доведе до крај на ерата на брз раст. Помалите приходи од нафта значеа кратење на јавните трошоци, намалени социјални програми, девалвација на валутата, растечка инфлација, банкарска криза, зголемување на невработеноста и многу тешкотии за сиромашните.

Кога Чавез беше избран Венецуела имаше приходи по глава на жител кои беа втори највисоки веднаш зад Аргентина.

Уште едно заедничко објаснување за растот на моќта на Чавез е дека тоа беше поттикнато од реакцијата на гласачите против економската нееднаквост, што беше предизвикана од страна на сеприсутната корупција. Но, кога Чавез дојде на власт, приходот беше прилично подеднакво распределен во Венецуела, многу подеднакво отколку во било која друга соседна земја.

Ако нееднаквоста ги одредува изборните резултати, тогаш кандидатот сличен на Чавез би бил веројатен победник и во Бразил, Чиле или Колумбија, каде што јазот помеѓу богатите и сиромашните е многу поголем.

Венецуела можеше не се уриваше во 1998 година, но тоа беше стагнација и, во некои погледи, назадување, бидејќи цените на нафтата паднаа на само 11 долари за барел, што доведе до нов круг на штедење и кратење на јавните трошоци. Чавез беше брилијантен во управување на незадоволството кое произлезе од тоа.

Неговото елоквентно јавно осудување на нееднаквоста, сиромаштијата, корупцијата и вкоренетата политичка елита привлекуваше гласачи, кои се чувствуваа носталгични за минатиот попросперитетен период. Незадоволната политичка и бизнис елита која му се спротивстави на Чавез, никогаш не се ни приближи до неговата популистичка популарна појава.

Венецуелците се обложуваа на Чавез. Она што тие го добија беше една латиноамериканска левичарска икона, која наскоро имаше следбеници низ целиот свет.

Чавез стана ѕвездена атракција на глобалните самити, како и лидер на се поголемиот глобален бран на антиамерикански чувства предизвикани од инвазијата на американскиот претседател Џорџ В. Буш во Ирак. Во Венецуела, Чавез, обликуван со неговата кариера во војската, имаше порив за централизирање на моќта и длабока нетолеранција кон несогласување и неистомислениците.

Тој се обиде да ги неутрализира не само политичарите од опозицијата, туку и политичките сојузници кои се осмелија да се сомневаат во неговата политика. Неговите соработници брзо забележаа во кој правец дува ветерот: политичките дебати исчезнаа, а владата продолжи да ја турка радикалната агенда без вистински надзор.

Со претседателскиот декрет од 2001 година за земјишни реформи кој Чавез го донесе без консултации или дебата, се насети вкусот на работите што требаше да се очекуваат. Со овој декрет се растурија големите комерцијални фарми кои беа предадени на селските задруги кои немаа техничко знаење, вештини за управување, ниту пристап до капитал за производство во поголем обем. Производството на храна колабираше.

Така, во секторот по сектор, владата на Чавез донесе слични самоуништувачки политики. Со закон се наложи експропријација на големите нафтени компании и наоѓалишта кои беа во сопственост на странци без никаков надомест, кои им беа дадени на политичките именувани лица кои немаа основна техничка експертиза за да управуваат со нив. Ги национализира комуналните претпријатија и главниот телекомуникациски оператор, оставајќи ја Венецуела со хроничен недостиг на вода и електрична енергија и со една од најспорните брзини на интернет-врски во светот.

Чавез во 2008 година ги национализираше и челичните компании, предизвикувајќи производство да падне од 480.000 метрички тони месечно пред национализацијата, кои денеска не произведуваат практично ништо. Слични резултати следеа и со одземањето на алуминиумските компании, рударските фирми, хотелите и авиокомпаниите.

Во една по една национализирана компанија, државните администратори ги подјадуваа и ги билдаа платните списоци со заслужни луѓе и пријатели на Чавез. Кога неизбежно се соочуваа со финансиски проблеми, се обраќаа до владата, која ги спасуваше со пари од проблемите. До 2004 година цените на нафтата повторно се зголемија, пополнувајќи ја владината каса со петродолари, што Чавез ги трошеше без никакви ограничувања, контроли или одговорност. Тука беа и лесните кредити од Кина, кои беа среќни да му дадат кредит на Чавез во замена за гарантирано снабдување со сурова нафта.

Со увоз на сето она што венецуелската економија не успеваше да го произведе и задолжувајќи се за да го финансира растечкиот потрошувачки бум, Чавез можеше привремено да ја заштити јавноста од влијанието на неговите катастрофални политики и да ја задржи значајната популарност.

Но, не сите беа убедени. Работниците од нафтената индустрија беа меѓу првите што го кренаа алармот во врска со авторитарните тенденции на Чавез. Тие започнаа штрајк во 2002 и 2003 година, барајќи нови претседателски избори. Како одговор на протестите, Чавез отпушти речиси половина од работната сила во државната нафтена компанија и наметна државен режим за контрола на размената на валута. Пријателите на режимот го одредуваa курсот на размена на валутата, кои на црниот пазар можеа да заработат цели богатства преку ноќ. Тој режим создаде многу богата елита на клептократи контролирани од државата. И како што тие ги полнеа приватните џебови од трговијата со нафта, така полиците во продавниците стануваа се попразни.

И колку што предупредувањата на домашните и странските експерти беа пострашни, толку беа посилни сигналите за Чавез дека револуцијата на вистински правец.

Во 2011 година Чавез му беше дијагностициран рак. Најголемите онколози во Бразил и САД понудија да го третираат. Но, тој се одлучи да побара лек во Куба, земјата на која единствено и веруваше дека ќе може да го лекува и да биде дискретна за неговата состојба.

На 8 декември 2012 година, болниот Чавез го направи последниот телевизиски настап во кој побара од Венецуелците да го направат Мадуро, тогашниот потпретседател, негов наследник. Пред да биде прогласена неговата смрт официјално на 5 март 2013 година од Куба стигаа државни наредби со неговиот потпис. И после смртта беше јасно дека влијанието на Куба во управувањето со државата ќе продолжи.

Мадуро, неговиот наследник исто така беше задоен со кубанскиот комунизам. Во неговите 20-те години Мадуро наместо да оди на факултет бил регрутиран на тренинг на меѓународни кадри во Хавана за професионални револуционери. Како министер за надворешни работи на Венецуела од 2006 до 2013 година Мадуро не беше забележан по ништо освен лојалноста кон Чавез и Куба. Под неговото лидерство влијанието на Куба врз Венецуела стана уште пошироко распространето. Под водство од Куба, Мадуро уште подлабоко ги ограничи економските слободи и ги избриша сите преостанати траги на либерализмот од политиката и институциите на земјата. Практиките на Чавез на затворање и уништување на политичките противници продолжи уште позасилено, а врските со анти-американските и анти-западните сојузници како Русија, Кина, Белорусија и Иран стануваа се посилни.
Токсичната комбинација од кубанско влијание, големата корупција, укинување на демократските контролни механизми и некомпетентноста на управувачките кадри ја закопаа Венецуела во економски политики со катастрофални последици. Како што месечните стапки на инфлација стануваа троцифрени, тaкa владата со импровизирани одговори ја правеа ситуацијата уште полоша.
Со ниските цени на нафтата од 2014 година наваму Венецуела губеше уште повеќе приходи, а го изгуби и пристапот до меѓународните финансиски пазари, што ја остави земјата со огромен, растечки долг.

Во меѓувреме се погласни се повиците од латиноамериканските земји за акција за спас на Венецуела од диктаторскиот режим и хуманитарната криза со која се соочува и која создава ризици за целиот регион.
Но, имајќи во предвид колку длабоко се уништени институциите и демократските практики во државата, многу поверојатно е дека Венецуела ќе остане нестабилна уште многу долго. Враќањето на државата од пропаст никогаш не е лесна работа.

(Текстот е објавен во Foreign Policy)

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *

Вие можете да ги користите следните HTML ознаки: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

коментари и анализи
...Сите ние живееме во време, кога само идејата е капитал, сè друго е пари...
Најава
Регистрација

На вашата e-mail адреса ќе добиете лозинка за логирање на КАПИТАЛ.

Заборавена лозинка?

Внесете e-mail адреса или корисничко име со кое сте регистрирани на КАПИТАЛ.

×