Таки Фити: Феноменологијата на економијата на балони и опасноста од нова светска рецесија
Објавено на од во Економија
Дали денес, 12 години по Големата рецесија, повторно се јавува опасност од формирање финансиски балони во одделни економски сектори, кои можат да бидат вовед во нова светска рецесија?
Ekonomski balonДали денес, 12 години по Големата рецесија, повторно се јавува опасност од формирање финансиски балони во одделни економски сектори, кои можат да бидат вовед во нова светска рецесија? Според некои економски аналитичари, збиднувањата на пазарите на недвижности во европските земји упатуваат на опасност од формирање нов станбен балон. Предвидувањето на големите кризи (длабоки и перзистентни рецесии), речиси е невозможно. Имено, иако кризите се законита, иманентна карактеристика на пазарните економии, останува фактот дека тие се јавуваат во неправилни и непредвидливи временски интервали. Макроекономистите можат да ги препознаат предупредувачките знаци за појава на кризи, можат да сугерираат мерки на економската политика за спречување на неповолните тенденции, но не можат со сигурност да го предвидат нивното настанување.

 

 

taki-fitiЗошто и како се јавуваат финансиските балони?
Финансиските балони (меури), како вовед во нови финансиско – економски кризи (длабоки и долготрајни рецесии) се формираат како резултат на претераниот, често хистеричен, а во основа ирационален, ентузијазам на инвеститорите, на нивната цврста убеденост дека во одделни економски сектори се отвораат можности за добивање на енормно високи профити. Зад ваквата перцепција на инвеститорите, обично, стојат уверливи приказни дека инвестирањето во конкретниот сектор ќе води до сигурни натпросечни (економски) профити. Формирањето на балони во секторот на претпријатијата (на пример, кај технолошките компании) значи дека цените на акциите и на корпоративните обврзници на овие компании се одржуваат далеку над нивната темелна, фундаментална вредност. Формирањето на балони во сферата на недвижностите значи дека цените на становите, куќите, апартманите, градежното земјиште и сл, се далеку повисоки од нивната вистинска вредност итн. Тоа, понатаму значи дека доаѓа до евидентно одвојување, „одлепување“ на финансиските од реалните текови во економијата. Кога балоните ќе пукнат, ќе се распрснат, страдаат инвеститорите (скапо го плаќаат нивниот неоправдан ентузијазам за инвестирање во тој сектор), страдаат банките, се јавуваат нарушувања во целиот финансиски систем, а потоа кризата се пренесува и во реалниот сектор на економијата. Оттука, прскањето на балоните (односно брзиот пад на цените на акциите и обврзниците на компаниите, на цените на становите, куќите и сл.) обично е вовед во нова рецесија.
Прскањето на азискиот балон ја предизвика азиската финансиска криза од 1997 година. На формирањето на азискиот балон му претходеше некритичко верување на инвеститорите од Западна Европа, САД, Јапонија и др. земји, често пати подгревано и од Светската банка и од ММФ, дека азиските економии се вонредно здрави, стабилни и динамични економии во кои се исплатува да се инвестира. Но сепак, инвеститорите не ги уочија слабостите на овие економии – сраснатост на политичките и финансиските елити (големите компании – конгломерати, на овие земји беа во сопственост и беа контролирани од високи владини функционери), нетранспарентност, конфликт на интереси, корупција и други елементи на т.н. крони капитализам, брзата дерегулација на финансиската сфера, вклучувајќи и брза и целосна либерализација на капиталните сметки и сл. Така, странските инвеститори вложија голем капитал во овие земји, купувајќи акции и обврзници од фирмите, а владите на овие земји им овозможија на фирмите лесен пристап до големи кредити од домашните банки, со што нивниот финансиски и производствен потенцијал постојано растеше. Корејските автомобилски фирми, на пример, врз таа основа, создадоа капацитет четири пати поголем од нивните потреби. Кога балонот пукна, падот на цените на хартиите од вредност на берзите беше драматичен. Инвеститорите побрзаа да си го повлечат својот капитал, да спасат она што може да се спаси.
Јапонското искуство на формирање на балони, нивното прскање и падот на една од најсилните светски економии во десетгодишна стагнација е друг поучен пример. Нобеловецот Кругман објаснува зошто инвеститорите премногу веруваа во јапонските фирми и како дојде до формирање на балонот во Јапонија. Имено, во осумдесеттите години на минатиот век, јапонските фирми лесно доаѓа до заеми од големите банки околу кои се организирани, под поволни услови, без секогаш да се води сметка за профитабилноста на вложувањата, со што се подгреваше инвестиционата активност; Јапонија уживаше висока репутација како вонредно силна економија; постоеше силно лидерство на владата; постоеше висока доверба на штедачите во сигурноста на јапонските банки и сл. Се ова претставуваше силен поттик за инвестирање во јапонската економија. Така и израсна јапонскиот балон. Неговото прскање ја турна земјата во силна рецесија, фактички депресија, со негативни стапки на инфлација и појава на феноменот на ликвидносна стапица – неефективност на монетарната политика. Јапонија не се ослободи од состојбата на економија на депресија цели десет години.
Во САД, иницијалниот импулс за појава на Големата рецесија од 2007 – 2009 година, беше предизвикан од станбениот балон и од колапсот на пазарот на недвижности. Почнувајќи од втората половина на 1990 – тите години, на граѓаните на САД, вклучувајќи ги тука и обичните луѓе, со скромни знаења од областа на финансиите, им беше „продавана“ приказната дека вложувањето во недвижности (градежно земјиште, станови, куќи, деловен простор) е одлична, дури спектакуларна инвестиција, бидејќи нивните цени имаат тенденција на постојан пораст. Благодарение на лабавата монетарна политика, луѓето можеа да земаат станбени кредити со каматна стапка од 1%, а становите да ги заложуваат како хипотека за одобрените станбени кредити. Но, станбените кредити содржеа клаузула за променлива, варијабилна каматна стапка. На луѓето никој не им објасни дека цените на становите не можат постојано да растат и дека каматната стапка од 1% во иднина може да оди само нагоре (да расте). Цената на становите во САД во периодот 1997 – 2006 порасна за преку 120%, додека Standard & Poors индексот на 500 – те најголеми компании падна за 8%. Цените на становите својот врв го достигнаа во 2005 година, а потоа, во 2006 почнаа да опаѓаат. Падот беше особено силен во текот на 2008 година. Практично, се случи вистински house price crash со вонредно негативен имотен ефект – вредноста на хипотекарните долгови, значајно ја надмина вредноста на становите. Нобеловецот Стиглиц истакнува дека во САД, за време на Големата Рецесија, повеќе од 10 милиони фамилии ги изгубија своите домови, а кога кризата се пренесе во реалниот сектор, повеќе од 8 милиони работници ги изгубија своите работни места. Се ова ја покажува потенцијалната моќ на финансиските балони да креираат нова светска рецесија.
Се формираат ли нови балони во високоразвиените земји?
Дали денес, 12 години по Големата рецесија, повторно се јавува опасност од формирање финансиски балони во одделни економски сектори, кои можат да бидат вовед во нова светска рецесија? Според некои економски аналитичари, збиднувањата на пазарите на недвижности во европските земји упатуваат на опасност од формирање нов станбен балон. Во некои европски земји, Германија, Холандија, Шведска и Шпанија, цените на недвижностите пораснаа за повеќе од 30%, а во Португалија, Луксембург, Словачка и Ирска за 40%. Истовремено, во големите европски градови (Париз, Берлин) растат и закупнините, дури со повисока динамика од цените на становите. Така, цените на недвижностите во најголемиот број европски земји се вратија на нивото од пред Големата рецесија, а во некои случаи дури и го надминаа преткризното ниво. Ваквите тенденции се вонредно опасни (ненадејно намалување на цените на недвижностите ќе предизвика катастрофални последици за банките и должниците, но и за целиот финансиски систем). Една од главните причини за ваквите движења на пазарите на недвижности се ниските каматни стапки на централните банки кои имаа основна цел да го поттикнат заздравувањето на економиите во посткризниот период. Откако Европската централна банка ја спушти референтната каматна стапка под нула, негативните каматни стапки предизвикаа значајно поевтинување на парите – каматните стапки на станбените кредити, во дел од земјите на ЕУ, паднаа под 1%. Тоа енормно ја зголеми побарувачката за недвижен имот и придонесе за формирање на финансиски балон во оваа сфера. Во САД, кои инаку се епицентарот на големите финансиски и економски кризи, се говори за три потенцијални финансиски балони: првиот е во сферата на технолошките компании, вториот во сферата на државните обврзници и третиот во сферата на недвижностите. Сепак, анализите потврдуваат дека, за разлика од Европа, цените на становите во САД се одржуваат, горе – долу, на нивната реална вредност. Бумот на технолошките компании во САД започна уште во текот на 1990 – тите години и постојано е подгреван од верувањето дека овие компании, благодарение на силниот напредок на информациско – комуникациските технологии, перманентно ќе растат и ќе остваруваат високи профити. Стабилниот пазар на државни обврзници, можеби за првпат, во посткризниот период, се јавува како сфера на потенцијален балон и во САД и во Европа. Побарувачката за државни обврзници расте во сите високоразвиени земји и покрај вонредно ниските, а во некои земји дури и негативни каматни стапки. Зошто инвеститорите, наспроти ниските или негативни каматни стапки, едноставно се „грабаат“ за државни обврзници е јасно – во време на слаб економски раст, нестабилност и висок ризик (тоа е карактеристика на посткризниот период во развиените земји), инвеститорите настојуваат своите пари да ги „сместат“ на сигурно, наместо да инвестираат во продуктивни цели, при постоење на висок ризик.
Дали постои опасност од појава на нова светска рецесија?
Предвидувањето на големите кризи (длабоки и перзистентни рецесии), речиси е невозможно. Имено, иако кризите се законита, иманентна карактеристика на пазарните економии, останува фактот дека тие се јавуваат во неправилни и непредвидливи временски интервали. Макроекономистите можат да ги препознаат предупредувачките знаци за појава на кризи, можат да сугерираат мерки на економската политика за спречување на неповолните тенденции, но не можат со сигурност да го предвидат нивното настанување. Оттука, вообичаено е, барем кога станува збор за сериозни економски анализи, да се посочат факторите кои упатуваат на потенцијална опасност од појава на нова светска рецесија, односно да се посочат факторите кои дејствуваат спротивно на ваквата тенденција, а не да се „типува“ на сигурна појава на нова светска рецесија, бидејќи таквите обиди, поради комплексноста на проблематиката на економските циклуси, би останале во сферата на шпекулативноста.
Синтетички гледано, најзначајни фактори кои упатуваат на потенцијална опасност од појава на нова светска рецесија се следниве: најновите показатели за светскиот економски раст (во САД, Европа, Кина и др. земји) покажуваат дека тој забавува; политиката на ниски каматни стапки (каматни стапки блиску до нула или негативни каматни стапки) на најзначајните централни банки во светот не овозможи вистинско заздравување на економиите на високоразвиените земји во посткризниот период; оваа политика, кон која, во текот на 2019 година, централната банка на САД (ФЕД) и Европската централна банка (ЕЦБ) повторно се свртија, поттикнува креирање нови балони – во Европа на повидок е формирање на нов балон во секторот на недвижностите, а во САД, и повторно во Европа, и во сферата на државните обврзници. Се разбира и други фактори (посебно очекувањата на економските субјекти дека доаѓаат лоши времиња и трговската војна меѓу САД и Кина), исто така, се сериозни закани за избувнување на нова светска рецесија.
Меѓу факторите со спротивно дејство од ваквите тенденции, можеме да ги посочиме следниве: креаторите на економските политики извлекоа поучни искуства и лекции за спречување на силните рецесии (зајакната е владината регулација на проблематичните сектори во кои постои опасност од креирање балони – во станбениот сектор регулација на висината на закупнините, зголемување на даноците на имот и сл, во технолошкиот сектор спречување на фузии, избегнување на плаќање на даноци и заштита на приватноста, во банкарскиот сектор на Европа се промовираат и применуваат новите Базелски принципи, во монетарната сфера централните банки добија и нов мандат – да се грижат за стабилноста на вкупниот финансиски систем и за осигурување на висока вработеност итн.); дел од макроекономистите и креаторите на политиките веруваат дека позитивните ефекти од ниските каматни стапки (стимулирање на агрегатната побарувачка, односно пораст на потрошувачката на секторот на домаќинствата и на инвестициите на бизнис секторот), ќе бидат посилни од нивниот негативен ефект; неконвенционалните мерки на централните банки (зголемување на понудата на пари преку квантитативните олеснувања) и опстојување на ваквата политика се додека не се постигне стапка на инфлација од 2% и висока стапка на вработеност, при едновремено зацврстување на транспарентноста и кредибилитетот на централните банки, ќе водат до зголемување на довербата на инвеститорите и до заживување на економската активност.

 

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *

Вие можете да ги користите следните HTML ознаки: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

коментари и анализи
...Сите ние живееме во време, кога само идејата е капитал, сè друго е пари...
Најава
Регистрација

На вашата e-mail адреса ќе добиете лозинка за логирање на КАПИТАЛ.

Заборавена лозинка?

Внесете e-mail адреса или корисничко име со кое сте регистрирани на КАПИТАЛ.

×