Турската економија во слободен пад!
Објавено на од во БАЛКАН-БИЗНИС И ПОЛИТИКА

Cover-ErdoganЌе успее ли Ердоган да ја спаси економијата?

Турција е на работ на финансиски колапс. Падот на лирата на рекордно ниско ниво ги разбуди стравовите за нова финансиска криза на пазарите во развој. Политиката на евтини пари веќе завршува и веќе тековите на капитал почнуваат да се пренасочуваат од земјите во развој кон се посилната американска економија, што може да создаде проблеми во враќањето на долговите на многу земји во развој, кој изминативе години го базираа економскиот раст врз евтино задолжување. Засега, турската валутна криза нема опасност директно да се пренесе врз македонската економија и банкарскиот сектор. Поголемата индиректна опасност за Македонија доаѓа од можноста турската криза да се пренесе врз ЕУ, која е наш најголем трговски партнер.

Светските пазари последниве денови се фокусирани на Турција, чија економија според многу светски аналитичари е пред финансиски колапс. Од почетокот на годинава вредноста на лирата падна за 45% во однос на доларот, а само за еден ден, на 10 август, вредноста на лирата падна за фрапантни 19%. По овој драматичен пад, турската централна банка реагираше со намалување на задолжителната резерва во домашна и странска валута, со цел обезбедување повисока ликвидност на банките заради полесно справување со овој шок, по што лирата благо се опорави и сега е со околу 30% пониска вредност во однос на почетокот на годината.

Нарушените дипломатски односи со САД и стравувањето на инвеститорите дека турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган ќе влијае врз монетарната политика откако на последните избори во април годинава доби апсолутистичка моќ во Турција се меѓу главните ризици заради кои стравуваат инвеститорите. Не треба да се заборави дека неодамна САД воведе царини за увозот на алуминиум и челик од Турција, а последните информации дека САД планираат нови санкции кон Турција ако не се ослободи притворениот евангелистички пастор Андрес Брунсон, можат дополнително да ја продлабочат економската криза.
Ако на тоа се додадат неизвесностите кои ги носат трговските и дипломатски конфликти на релација САД-Турција, јасно е зошто светската инвеститорска јавност е загрижена дека случувањата во Турција можат да прераснат во нешто многу поголемо.

Каде е Македонија во оваа приказна и колку валутната криза на Турција може да се прелее на македонската економија?

Од Народната банка на Македонија велат дека е мала можноста негативните економски случувања од Турција директно да се пренесат врз македонската економија, пред се заради малата економска поврзаност помеѓу двете земји.
Но, поголемата индиректна опасност за Македонија доаѓа од можноста турската криза да се пренесе врз економијата на Европската унија, која е наш најголем трговски партнер. Засега оценките се дека турската валутна криза би имала мали и ограничени ефекти врз економијата на ЕУ, со оглед на релативно слабата изложеност на европските компании и банки кон турските партнери. Но, ако турската валутна криза предизвика психолошка промена на односот на инвеститорите воопшто кон пазарите во развој, тогаш можно е зголемен одлив на капиталот од овие пазари, што би предизвикало поголема финансиска криза во светски рамки. Со оглед на фактот дека постојат и многу други фактори, односно економски и политички неизвесности кои би можеле да имаат влијание, сите се согласни дека ситуацијата со Турција мора будно да се следи.
Економските причини зад турската валутна криза

Веќе на сите им е јасно дека неконтролираниот пад на лирата ќе има лоши последици, како за власта, така и за фирмите и обичните граѓани. Редовното сервисирање на долговите станува многу тешко. Огромни се ризиците за банките и ерозија на нивниот капитал како последица на наглиот раст на лошите кредити кои не можат да се отплатат, заради тоа што сега на должниците ќе им требаат многу повеќе девизи за да ги вратат кредитите. Граѓаните пак се по притисокот на двоцифрената инфлација, која им ги јаде приходите и заштедите. Во јуни 2018 година инфлацијата во Турција достигна 15%
Дали Ердоган ќе има доволно мудрост и сила да ја заузда валутната криза која се заканува да ја сруши турската економија? Ова е прашање кое ги мачи не само турските граѓани, компании и банки, туку и светските економисти, политичари и инвеститори. Да, Турција е голема економија и со бруто домашен производ (БДП) од 850 милијарди долари е 16-та по големина економија во светот. Но, таа учествува со едвај 1% во светскиот БДП. Главното објаснување за фокусот врз турската економија е стравот од зараза и проширување на финансиската криза. Пазарите се претпазливи дека евентуалното тврдо приземјување може да ги пренесе шоковите врз трговските партнери на Турција, врз европските банки кои ја кредитирале турската економија и за другите пазари во развој по линија на инвеститорската паника.
Но, Турција не е единствена земја во развој која се соочува со валутна криза. Заеднички именител на сите нив крајот на ерата на евтини и лесно достапни пари.

Федералните резерви на САД одамна ја затворија печатницата за долари и веќе две години има период на покачување на каматите. Од следната година се очекува и ЕЦБ да го заземе тој курс во монетарната политика, по што одеднаш ликвидноста создадена од ништо може наеднаш за исчезне. Досега во барањето на поголема профитабилноста поголемата ликвидност се насочуваше кон пазарите во развој. Но, опасностите од оваа парична политика уште на самиот почеток беа јасни – дека при нејзиното завршување следува обратен тек на парите.

И според многу аналитичари веќе ги гледаме првите знаци од менувањето на паричната политика на евтини пари.
“Во услови на позитивни согледувања за раст на американската економија, се забележува пренасочување на ликвидноста во глобални рамки кон оваа економија, при што пренасочувањето особено е изразено кај брзорастечките економии кои, впрочем, во изминатиов период имаа и позначајни приливи. Ова особено е случај кај брзорастечките економии кои меѓународните инвеститори ги перципираат како економии со одредени ранливости, како што е турската економија”, објаснуваат од Народната банка на Македонија (НБМ).

 

Turcija 6Може ли Турција да ја избегне катастрофата?

Чисто технички, моменталната пазарна паника може лесно да биде ставена под контрола, ако Анкара употреби некои од инструментите кои и стојат на располагање.
Но, очигледно проблемите се повеќеслојни.

Првата линија на проблеми за Турција е немањето волја на Ердоган да презема било кој од мерките кои имаат ударно дејство, но и многу негативни ефекти. Досегашните негови јавни изјави покажуваат дека тој ги отфрла реалните случувања на пазарот. Неговите говори се полни со светска конспирација против Турција, а предложените решенија му се сведуваат на повикување на Алах, повикување на Турците да го продаваат златото и доларите и да купуваат лири, како нивен долг за одбрана на татковината. Иако Ердоган презема некои незначителни мерки, меѓу кои и ограничување за краткорочни продажби, засега нема ни најава од можно зголемување на основната камата.

Вториот аспект на проблемот се реалните економски проблеми со кои се соочува Турција, кои се толку многу и длабоко вкоренети, што нивното решение би барало подолгорочна стратегија. Иако тоа не изгледа така на прв поглед, бидејќи економијата во последните години расте со прилично брзо темпо. Јавниот долг на Турција е под 30% од БДП, а внатрешниот долг достигнува малку над 50%. Но, според проценките на ММФ, обезвреднуваното на валутата би го дигнала внатрешниот долг на Турција за рекордно брзо време на над 80% од БДП.

Вистински големиот проблем е приватниот сектор кој беше поддржува со кредитен бум и кој остварува дефицит во тековната сметка на земјата од 5,5% од БДП за 2017 година. Приватниот сектор во Турција е еден од најзадолжените во светот. Во последниот извештај за Турција, ММФ потцртува дека најголемите ризици доаѓаат од големите потреби за внатрешно финансирање, во комбинација со ниски валутни резерви и зависност од краткорочни капитални приливи, кои ја прават Турција многу чувствителна на промена на инвестициското однесување кон неа.
А валутната криза носи токму тоа, носи голема и екстремна промена на инвеститорите кон Турција.

Според проценките на ММФ за 2018 година, Турција има потреба од финансирање на над 200 милијарди долари или близу 25% од БДП, а во основното сценарио таа сума ќе нарасне на над 300 милијарди долари во 2023 година.
Но, при покачување на каматите, тие пари ќе носат многу поголем трошок. Посебно големи ризици валутната криза носи за банките во Турција. Според анализата на Goldman Sach секој 10% пад на лирата им носи по 50 базични поени намалување на капиталната адекватност и при ниво од 7.10 лири за долари, капиталниот суфицит во системот ќе биде целосно истрошен.

При однос на кредитите кон депозитите од 123%, самите банки исто така сметаа во голем степен да се финансираат од пазарите, што во услови на поскапување на парите би им ја намалило рентабилноста. Освен тоа, 40% од кредитите во банкарскиот систем во Турција е во странски валути, а падот на лирата неминовно ќе доведе до големи проблеми во нивното сервисирање и нивно враќање.

Според податоците на Deutsche Bank, вкупниот долг на државата, банките и компаниите деноминирани во евра достигнуваат над 70% од БДП, што највисоко ниво на долг меѓу земјите во развој.

“Освен ако Турција не сака да ја остави лирата да го бара сопственото дно, со ризик да понесе огромни економски и финансиски штети, власта има две основни опции: значително затегање на буџетот или некаква форма на капитална контроли”, пишува за FT главниот економски советник на Allianz, Мохамед Ел Ериан.

Токму таквата ситуација го поттикнува приватниот сектор забрзано да се ослободува од лирата – локалните лица трупаат долари, а странците гледаат да ги приберат средствата и така истекувањето на капиталот се забрзува.

Колку подолго продолжува тоа, толку поверојатно станува Турција да мора да има потреба од помош од ММФ.

Тоа води до третата неизвесност во равенката – мотивацијата за самиот Ердоган да ја игра таа сложена игра со меѓународните пазари.
За некои аналитичари веројатна е опцијата Ердоган да посегне кон воведување на капитални контроли или дури и мораториум на долгот или банкрот. Прашањето за овој вториот чекор не е дали Турција може, туку дали сака да го врати долгот.

Turcija 2Колку е заразно?

Каналите преку кои проблемите во Турција можат да се преселат во други земји во светот не се многу и засега не изгледаат многу силни. Падот на вредноста на лирата сигурно влијае врз трговските партнери, бидејќи извозот во Турција станува поскап. Но, и покрај тоа што Турција е голем пазар (околу 1% од светската трговија), најголемиот дел од увозот доаѓа од Кина (23,3 милијарди долари), Германија (21,3 милијарди долари), Русија (19,5 милијарди долари) и САД (12 милијарди долари). Но, за овие земји, тоа е само мал дел од нивниот извоз и шоковите на турскиот пазар не би можел за нив да предизвика многу големи проблеми.
Потежок може да биде ударот за соседните економии кои се повеќе поврзани со Турција, но и кај нив ефектот тешко дека може да предизвика многу големи проблеми.

Опасноста за пренесување кон Европа главно доаѓаат преку банкарскиот сектор. Според податоците на Банката за меѓународни плаќања најголема изложеност кон Турција имаат шпанските финансиски институции (82 милијарди долари), следуваат француските институции (38 милијарди евра), следуваат САД, Велика Британија, Германија и Италија со по 15 до 20 милијарди долари.
Втората по големина банка во Шпанија BBVA поседува 48,95% од најголемата приватна банка во Турција, Garanti Bank. Италијанската Unicredit е сопственик на 40% од Yapi Kredi. Но, и покрај тоа ефектите од обезвреднуваното на лирата би имал ограничени ефекти врз нивниот капитал.

Поголеми загуби двете банки би имале во случај на евентуален банкрот. Оценките на Дојче Банк се дека при најлошо сценарио би можело да се случат отписи на долгот соодветно од 12% до 14% од капиталот на овие две банки.

Затоа, најзначајниот ефект, но и најтешко мерлив ефект би бил во психолошката промена во односот на инвеститорите кон долговите на земјите во развој.
До пред неколку месеци инвеститорите биле целосно спокојни за ризиците во Турција, во услови кога земјите во развој растат побрзо од високо развиените земји и во услови кога нивните дисбаланси во платните системи се прилично ниски.
Но, сега кога ерата на евтини пари се чини дека привршува и кога излегуваат на виделина ризиците од таквата парична политика, се повеќе инвеститори размислуваат да ги напуштат земјите во развој додека не стане предоцна.

Дилемата која се наметнува е дали Аргентина, како и Турција се трагични исклучоци или предвесници на бурата.

Со сигурност може да се прогнозира дека затегањето на паричната политика во САД и ЕУ, условите ќе се менуваат и големата ликвидност ќе се стопува. Покачувањето на каматите на доларот само ги засилува проблемите и притисоците во тековните сметки на државите во развој кој се задолжувале во странски валути.
Ако на тоа се надоврзат и неизвесните услови во светот и трговските и политички конфликти помеѓу големите играчи, може да се случи Турција да биде само почеток на една нова перфектна бура.


Turcija 8Може ли да се пренесе турската криза врз македонската економија?

Анализата на податоците за трговската поврзаност на македонската и турската економија покажува дека во 2016 – 2017 година извозот во Турција во просек сочинува околу 1,5% од вкупниот извоз на Македонија. Увозот на стоки од Турција е поголем и сочинува околу 5% од вкупниот македонски увоз во 2016 – 2017 година. На страна на извозот, преовладуваат железото и челикот и текстилот и облеката, додека од Турција најмногу се увезуваат текстил и облека, опрема и машини, пластични маси, храна и пијалаци.
Во првата половина од 2018 година извозот кон Турција е зголемен за 14%, а увозот за 10% споредено со истиот период од претходната година.
“Со оглед на релативно ниското учество на извозот кон Турција во вкупниот извоз, не би се очекувале значајни ефекти врз домашните економски движења”; велат од Народната банка на Македонија.

Податоците покажуваат дека 5,3% од вкупните странските директни инвестиции во Македонија се од Турција.
“Доколку се задржи неповолната состојба во Турција, ваквата состојба би можела да се одрази на идните капитални приливи од оваа земја”, велат од Народната банка.

Македонските компании имаат нето финансиски долг кон турски резиденти во износ од 0,6% од БДП, што е низок износ кој не би можел да предизвика проблеми.
Што се однесува на изложеноста на македонскиот банкарски сектор треба да се знае дека четвртата по големина банка во Македонија, Халк Банка е во доминантна сопственост на турски акционер. Но, сепак, оваа банка во најголем дел се финансира на домашниот пазар и не зависи од финансирање од матичната банка.
“Директна изложеност на домашните банки кон турска лира речиси и да не постои, а побарувањата на банкарскиот сектор од нерезиденти од Турција се минимални (0,1% од вкупната кредитна изложеност). Воедно, кај банката со турски капитал постои и релативно слаба изложеност и кон домашни компании со странски капитал од Турција. Заради тоа се оценува висока отпорноста на банкарскиот систем на движењата во Турција”, оценуваат од Народната банка на Македонија.
Во рамки на економската поврзаност на македонската со турската економија, би можел да се спомне и туризмот, со оглед на зголемениот број туристи од Турција во Македонија во последните неколку години. Само во 2017 година имало пораст на просечниот месечен број на турските туристи за 22% споредено со просекот во 2016 година, при истовремен раст во однос на просекот во 2011 година за трипати.
“Со оглед на тоа дека туристичката сезона е во полн ек и аранжманите веројатно се веќе направени, не би требало да се очекуваат значителни неповолни ефекти  во оваа област, особено имајќи ги предвид поповолните цени споредено со западните економии”, оценуваат од НБМ.
Поголемата индиректна опасност за Македонија доаѓа од можноста турската криза да се пренесе врз ЕУ, која е наш најголем трговски партнер.

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *

Вие можете да ги користите следните HTML ознаки: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

коментари и анализи
...Сите ние живееме во време, кога само идејата е капитал, сè друго е пари...
Најава
Регистрација

На вашата e-mail адреса ќе добиете лозинка за логирање на КАПИТАЛ.

Заборавена лозинка?

Внесете e-mail адреса или корисничко име со кое сте регистрирани на КАПИТАЛ.

×