Геополитичка анализа на Капитал: нафта, нуклеарен арсенал, „демократија“ и вистинските влогови зад конфликтот
За државата Израел, Иран не е обичен регионален ривал. Тоа е единствената сила на Блискиот Исток што теоретски може да ја загрози нејзината егзистенција. Техеран отворено ја поддржува мрежата на прокси – групи – Хезболах во Либан, Хути во Јемен, шиитски милитанти во Ирак и Сирија – кои ја опкружуваат Израел од сите страни.
Во иранскиот устав, и во официјалната државна реторика, уништувањето на „ционистичкиот ентитет“ е јасно наведено како стратегиска цел.
Сепак, аналитичарите се поделени. Дали Иран навистина има капацитет да го „избрише“ Израел од мапата? Техеран сè уште не поседува нуклеарно оружје, но неговата програма за збогатување на ураниум е напредната. Според проценките на Меѓународната агенција за атомска енергија (IAEA), Иран има доволно збогатен ураниум за неколку бомби доколку одлучи да ја „пробие“ последната фаза. Од израелска перспектива, ова е црвената линија што не смее да се премине.
Иран не е арапска земја. Тоа е древна персиска цивилизација со 5.000-годишна историја, огромни природни ресурси, високо образован народ и долга државна традиција. Израелските стратези добро знаат дека на Блискиот Исток постојат само две сили способни да ја предизвикаат долгорочно: Иран и Турција. Затоа, прашањето не е „дали“, туку „кога“.
Нафтата како оружје: Ормускиот теснец и глобалниот шок
Иран брзо го искористи своето најсилно асиметрично оружје – географската позиција. Ормускиот теснец, тесниот морски пат меѓу Персискиот залив и Индискиот Океан, е артеријата низ која минуваат 21 милион барели нафта дневно – речиси 20 отсто од глобалната потрошувачка. Дополнително, низ него тече значителен дел од течен природен гас (LNG).
Со заканите за затворање, или сериозно нарушување на пловидбата, Техеран ја интернационализира цената на војната. Во деновите наназад цените на нафтата веќе скокнаа над 120 долари за барел, а берзите во Лондон и Њујорк регистрираа најголеми дневни загуби од 2022 година.
Арапските монархии во Заливот – Саудиска Арабија, Обединетите Арапски Емирати, Кувајт – се во паника. Многу од нив имаат резерви на свежа вода и храна за најмногу две недели. Ако иранските сили ги погодат десолинизациските постројки или пристаништата, регионот може да се соочи со хуманитарна криза.
За Европа, која веќе плати висока цена по прекинот на руските енергенси, ова е двоен удар. За Кина, која купуваше околу 40 отсто од иранската сурова нафта, ударот е помал (иранската нафта е само 1%–2% од вкупниот енергетски микс на Пекинг), но сепак значаен.
Нуклеарната програма: Вистинска закана или совршен изговор?
Западот ја оправдува интервенцијата со тврдењето дека Иран е на работ да создаде нуклеарна бомба. Техеран инсистира дека програмата е мирна – за производство на електрична енергија и медицински изотопи. Реалноста е некаде на средина: разликата меѓу „мирна“ и воена програма е технички мала откако една земја ја совладала технологијата на збогатување.
Нема меѓународен правен документ што апсолутно забранува една земја да развива нуклеарно оружје (Договорот за неширење на нуклеарно оружје дозволува повлекување). Сепак, Израел и САД сметаат дека не можат да си дозволат ризик. Ако Иран стане нуклеарна сила, балансот на моќ на Блискиот Исток ќе се промени драматично.
Од перспектива на Вашингтон, Иран е клучен дел од поголемата стратегија за зачувување на хегемонијата. САД се „опаѓачки хегемон“ – сила што сè уште има огромни ресурси, но се соочува со подемот на Кина и Русија.
Стратегијата има два столба:
Прв: Да се постигне научна, технолошка и воена супериорност над конкурентите (пред сè Кина). Втор: Да се „заклучат“ Кина и Русија во географски „кафез“.
Иран е „Германија на Блискиот Исток“ – контролниот пункт на два гигантски коридори: Север-Југ: Рускиот сон за излез на топло море и Индискиот Океан (како што Жириновски еднаш рече – „рускиот војник да си ги пере чизмите во Индискиот Океан“). Исток-Запад: Кинеската континентална стратегија „Еден појас, еден пат“.
Значи падот на Иран би значел дека Русија е опколена од југ преку Кавказ, Касписко Море и Централна Азија („незаштитениот стомак“ на Москва). Кина, пак, е опколена по копно преку Синџијанг-Ујгур, со прекин на копнениот излез кон Европа и Африка.
Со други зборови – геополитичка победа од историски размери за Вашингтон.
Иранскиот отпор: Асиметрија наспроти технологија
По четири недели интензивни напади, САД и Израел уништија значителен дел од иранската воздушна одбрана и ракетни капацитети. Сепак, „блицкриг“ – победата и смена на режимот не се случија.
Третиот и десеттиот ден од воената теорија (критични за брза победа) се пропуштени. Иран покажа висока организација, волја за отпор и интелигентна асиметрична стратегија – токму она што го потценија во Вашингтон и Тел Авив. Техеран не се обидува да ја „победи“ американската воена машина. Тој се обидува да ја разнесе светската економија и да ги натера глобалните играчи да бараат прекин на војната.
Често се поставува прашањето за гегионални импликации овде: Што значи ова за Балканот?
Конфликтот директно се одразува и на нашиот регион. На пример, како директна последица од нападите врз Иран, бугарискиот парламент неодамна го блокира патот за ратификација на „Одборот за мир“ предложен од Доналд Трамп, со што ја стави привремената влада во тешка позиција.
За Македонија и целиот Западен Балкан, ескалацијата значи повисоки цени на енергенси, инфлација и ризик од нови мигрантски бранови. Европската Унија, која веќе е „на колена“ поради енергетската криза, ќе биде принудена да купува американска нафта и гас по цени диктирани од Вашингтон.
Триаголникот на моќта: САД – Русија – Кина
Војната во Иран е дел од поголемата триаголна структура што ја дефинира геополитиката денес: САД: Имаат желба, но сè помалку моќ. Кина: Има желба за доминација, но сè уште нема способност. Русија: Има моќ да блокира, но нема амбиција да стане нов хегемон.
Дали оваа војна ќе стане катализатор за глобален конфликт или ќе заврши со компромис – зависи од следните 60 дена. Деведесеттиот ден од „блицкриг“ – теоријата се приближува, а влоговите се историски.
Што следи?
Оваа војна е тест за американската моќ во 21. век. Дали Вашингтон ќе успее да го сврти текот на историјата или ќе ја забрза сопствената маргинализација? Дали Иран ќе падне или ќе стане симбол на отпор? И дали светот ќе плати цена што никој не ја сакаше?
Засега, едно е сигурно: цената на нафтата, инфлацијата и ризикот од поширока ескалација ќе ги почувствуваат сите – од Њујорк, преку Скопје, до Пекинг.
